«Ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ» (Եղիշէ)

Սկիզբ բլոգ էջ 3

Ի՞նչ է միւռոնին խորհուրդը եւ բաղադրութիւնը

Հաւատացեալ ժողովուրդի փափագը՝ ստանալու օրհնութիւն սրբալոյս միւռոնէն
Հաւատացեալ ժողովուրդի փափագը՝ ստանալու օրհնութիւն սրբալոյս միւռոնէն

Սկիզբը՝ այստեղ

Ա. Սրբալոյս Միւռոնը մարդկային մեղաւոր հոգիները փրկութեան առաջնորդող այն դեղն է, որ կը բուժէ ախտը եւ մարդուն կեանքին առաջնորդ կ’ըլլայ: Անիկա ողբերգութեան շնորհքին հեղումն է մարդուն վրայ, որով մարդը կը բարձրացնէ առ Աստուած եւ զայն կը դարձնէ որպէս որդեգիր Աստուծոյ՝ լուսաւոր արքայութեան: Անով մարդը սրբուելով յաւիտենական հանգիստին կ’արժանանայ:

Բ. Սրբալոյս Միւռոնը այն շնորհքն է, որով Աստուած իրմէ վախցողները դարձուց Նոր Ուխտի ծառաներ եւ այդ բոլորը ըրաւ Իր Արեան հեղումով, որպէսզի մարդիկ Քրիստոսի հօտը ըլլան, «Դառնալով թագաւորներ ու քահանաներ, սուրբ ազգ մը եւ սեփական ժողովուրդ…, իրենց վրայ առնելով Քրիստոսի զօրութիւնը…»:

Գ. Սրբալոյս Միւռոնը այն կնիքն է, որով չարը հեռու կը մնայ մարդէն, որովհետեւ այնքան ատեն որ Ս. Հոգին խորհրդանշող Միւռոնը մեր մէջ կը մնայ, «պէտք չունինք ուրիշ մէկէն սորվելու: Հոգին Ինք կը սորվեցնէ… ամէն բան, եւ կը սորվեցնէ ճշմարիտը, եւ ոչ թէ ստութիւնը» (Յհ. 2.27):

Միւռոնի հիմնական նիւթը թէեւ ձէթն է, սակայն կանուխ ժամանակներէն գործածութեան դրուած է նաեւ բալասանը: Իսկ Հայց. Առաք. Եկեղեցին, բացի ձէթէն եւ բալասանէն նաեւ կը գործածէ 40-է աւելի ծաղիկներ, բոյսեր, համեմներ, ծաղկաջրեր, արմատներ, տունկեր, անուշահոտ խունկեր եւ իւղեր: Միւռոնի օրհնութեան համար կարեւոր է 40 տեսակներու գործածութիւնը: Թէեւ հին տպագիր եւ ձեռագիր «Մաշտոց»ներու մէջ կը հանդիպինք 40-է աւելի նիւթերու, որոնք սակայն կրկնութիւններ են եւ փոխարինելի:

Միւռոնին նիւթերը
Միւռոնին նիւթերը

Օրինակ. եթէ ցանկին մէջ յիշուած է նարինջի ծաղիկին ջուրը եւ նարինջի ծաղիկը, չի նշանակեր, որ երկուքն ալ անհրաժեշտութիւն են, որովհետեւ նոյնն են: Չմոռնանք, որ երբեմն միւռոնի պատրաստութիւնները տեղի կ’ունենան գարնան, երբեմն՝ աշնան, ամրան, նոյնիսկ՝ ձմրան: Աշնան նարինջի ծաղիկ չես կրնար գտնել, անիկա գարնան կը ծաղկի: Բայց ծաղիկէն պատրաստուած ջուրը կարելի է օգտագործել աշնան, ամրան կամ ձմրան: Նոյնն է պարագան նաեւ վարդին եւ վարդի ջուրին: Ծիսական հրահանգներուն մէջ երբեմն Վարդ արձանագրուած է: Եթէ պատահի որ նոյնիսկ չոր վարդ ունենանք աշնան պատրաստուելիք միւռոնին համար, քանի՞ հարիւր քիլօ պէտք է ձեռք ձգել, որպէսզի՝ քանի մը կաթիլ վարդի ջուր, չըսելու համար վարդի իւղ ունենանք: Իսկ եթէ վարդի իւղը կ’օգտագործենք միւռոնին մէջ, ի՞նչ տրամաբանութեամբ վարդի ջուր կամ չորցած վարդի թերթիկներով պատրաստուած փոշի պիտի գործածենք: Վարդ, վարդի ջուր, վարդի իւղ, պլպլուկ վարդ. պարզապէս նոյնն են: Դափնի, դափնեհունտ, դափնեծաղիկ, նոյնն են: Բալասան, Հրէաստանի բալասան, նոյնն են: Մանուշակ, արմատ մանուշակի, նոյնն են: Նարդոս խաթայի, նարդոս հնտի կամ հնդկական նարդոսը եւ պարսկական նարդոսը նոյնն են: Նարինջի ծաղիկն ու նարինջի ծաղիկի ջուրը, նոյնն են:

Բայց դժբախտաբար երբեմն ալ շփոթուած են եւ նոյնը կը կարծուին՝ Կասիան եւ դարիսնեկը կամ դարսենիկը իրարու հետ, որոնք անկախաբար կարեւոր են եւ նոյնը չեն: Ծաղիկի ջուրը, նարինջի ծաղիկին ջուրը եւ վարդի ջուրը, որոնք անկախաբար կարեւոր են, եւ նոյնը չեն: Երբեմն շփոթուած են դափնեկեռասն ու դափնեպտուղի իւղը կամ դափնին: Նոյն ընտանիքին կը պատկանին, բայց նոյնը չեն: Մէկը ղար կոչուած օճառին պտուղն է, միւսը մէհլէպ կոչուած համեմն է: Զգո՜յշ. անգլերէն թարգմանութիւնները պէտք չէ շփոթ ստեղծեն: Երբեմն շփոթուած են վաղմերուկն ու սորեակը, որոնք անգլերէնի մէջ նոյն անուններով ճանչցուած են: Նոյն ընտանիքին մաս կը կազմեն, բայց տարբեր արմատներ են: Եթէ անգլերէն լեզուով Water Lily փնտռենք, նունուֆար չենք գտներ, այլ՝ հարիւրաւոր տեսակի Water Lily -ներ, որոնք անպայման նունուֆար չեն: Հետեւաբար, այս առիթով, թրքերէն եւ մանաւանդ արաբերէն լեզուով արձանագրուածներուն աւելի կարեւորութիւն պէտք է տալ, նկատի ունենալով արաբերէնի հարուստ ժառանգութիւնն ու լեզուն:

Յաճախ, օգտուելով հին «Մաշտոց»ներու թոյլտուութենէն, միւռոնի պատրաստութեան մէջ կ’օգտագործուին նաեւ այլ անուշահոտ համեմներ, իւղեր, արմատներ եւ տունկեր: Բայց պէտք չէ չափազանցութեան երթալ: Մեր Եկեղեցւոյ Հայրերէն՝ Սարգիս Շնորհալին, նիւթին կարեւորութեան մասին խօսելով կ’ըսէ. «Այստեղ կ’ըսուի, Տիրոջ անունով իւղով օծեն: Ասկից յայտնի է, ինչպէս որ կը կարծես, թէ առողջութիւն տուողը հիւանդին ոչ թէ իւղն է, այլ՝ Տիրոջ Անունը»: Արդ, կարելի է այս կամ միւսը ուրիշով մը փոխանակել՝ չգոյութեան պատճառով եւ այս ծիսականօրէն արտօնուած ըլլալու կամ չըլլալու հարց չէ, որովհետեւ պատրաստողը ինք կրնայ որոշել պէտքին համաձայն եւ «իր ձեռքին գործը տեսնել», կարեւորը Տիրոջ Անունն է: Զգո՜յշ. Տիրոջ Անունը չշահագործել գործը արդարացնելու համար:

Միւռոնին իւղերը

Իսկ Ս. Ներսէս Շնորհալիի օրով, երբ յոյներ կ’իմանան, որ հայեր ձիթաիւղ չեն գործածեր միւռոնի համար, այլ՝ շուշմայի իւղ, այս մէկը հակառակ նկատելով Եկեղեցւոյ աւանդութեան, կը պահանջեն, որ հայեր եւս ձիթաիւղով պատրաստեն միւռոնը, եւ այն ալ, որպէսզի երկու եկեղեցիներու միութեան արգելք եղող տարբերութիւններէն մէկը վերցուած ըլլայ: Շնորհալի կը պատասխանէ. «Դարձեալ գրած էիք ձեր նամակին մէջ, թէ մեր Մեռոնը շինուած է շուշմայ ըսուած բուսային ձէթէն եւ ոչ ձիթենիի իւղէն: Ասիկա շիտակ է, եւ պատճառն ալ ուրիշ բան չէ, բայց եթէ Հայոց Աշխարհին մէջ ցուրտ կլիմայի պատճառաւ ձիթենի չգտնուելուն, ի՛նչ ձէթ որ կը գտնուէր, զայն ըրին Մեռոնի նիւթ. եւ ասոր մէջ ոեւէ հոգեւոր վնաս (մեղք) չի տեսնուիր, որովհետեւ եթէ ունենար զօրութիւնը, կ’արժէր միայն այդ նիւթը փնտռել, որուն մէջ աստուածային զօրութիւն գտնուած ըլլար. իսկ եթէ քահանայական աղօթքն ու օրհնութիւնն է որ աստուածային շնորհքը կը միախառնէ ձէթին հետ, այն ատեն ոեւէ առաւելութիւն կամ պակասութիւն չըլլար եթէ ձէթը ծառէն ըլլայ կամ բոյսէն: Ինչպէս որ Քրիստոսի Արեան նիւթ եղող գինին՝ ընդունելի է ի՛նչ գոյնով ալ ըլլայ՝ թէ սեւ, թէ կարմիր եւ թէ ճերմակ»:

Ահա´ «Մաշտոց»ներու հրահանգը. Սսոյ Մայր «Մաշտոց»ին մէջ յիշուած են 42 տեսակ բոյսերու անուններ: Էջմիածնի «Մաշտոց»ին մէջ՝ 45 տեսակ բոյսերու անուններ, որոնց վրայ կու գայ աւելնալու ձէթն ու գինին: Ու կը հրահանգուի՝ «Եթէ այս նիւթերէն մէկը կամ երկուն եւ կամ երեքը պակաս ըլլան, թող չարգիլուի Միւռոնի օրհնութիւնը»:

Ազգային Մատենադարանի (Ղալաթին) թիւ 237 Ձեռագիր «Մաշտոց»ին մէջ 46 անուններ կան: Իսկ թէ ինչո՞ւ 40 տեսակ պէտք է օգտագործել, որովհետեւ «40-ը ապաշխարութեամբ առաքելութեան բացուելու խորհրդանիշն է»: Միւռոնի բաղադրութեան մէջ օգտագործուած նիւթերէն ոմանք ուղղակի աստուածաշնչական են, իսկ մնացեալը բժշկական, օրինակ՝ Հալուէն (Սղ. 45.8), Բալասանը (Ծն. 37.25), Պրտուեղը (Ել. 2.3), Խնկեղէգը (Երգ. 4.14), Գինձը (Ել. 16.31), Քիմոնը, Չամանը, (Ես. 28.27), Շուշանը (Մթ. 6.28), Սամիթը (Մթ. 23.23), Զմուռսը (Մթ. 2.11), Նարդոսը (Երգ. 1.12, 4.14) եւ Նգածաղիկը (Եր. 23.15):

Շարունակելի

Մեղրիկ Եպիսկոպոս Բարիքեան

«Եկեղեցուց դուրս փրկություն չկա»

Գտչավանք
Գտչավանք

Հարցազրույց Եղիա Խաչատրյանի հետ
Փարիզի համալսարանի մագիստրոս, աստվածաբան, մատենագետ, խմբագիր

— Ի՞նչ ենք հասկանում Եկեղեցի ասելով, ի՞նչ է Եկեղեցին։

— Եկեղեցի անվանում ենք այն հավատացյալների ժողովը, որոնք հավաքվել են ուղղափառ հավատքով՝ Աստված պաշտելու եւ փառաբանելու համար: Այս իմաստը մենք նաեւ գտնում ենք Ավետարանի էջերում, որովհետեւ Քրիստոս ասում է. «Որտեղ երկու կամ երեք հոգի հավաքված են Իմ անունով, Ես այնտեղ՝ նրանց մեջ եմ» (Մատթ. ԺԸ 20): Ուրեմն իր ներքին բովանդակությամբ Եկեղեցին հավատացյալների ժողովն է, որը համախմբված է Քրիստոսին դավանելու եւ ուղղափառ հավատքի համաձայն՝ հոգեւոր կյանք անցկացնելու համար:

Սակայն Եկեղեցին ունի նաեւ այլ իմաստներ: Եկեղեցի ասելով՝ հասկացվում է նվիրապետական ողջ կառույցը, որ դարձյալ սուրբգրային ծագում ունի: Մենք արդեն Ավետարանի եւ հատկապես Նոր Կտակարանի էջերում հանդիպում ենք սարկավագների, եպիսկոպոսների մասին վկայությունների, թե ինչպես ընտրվեցին առաջին սարկավագները, որպեսզի Եկեղեցու կարիքների համար իրենց պարտականություններն ստանձնեն: Հետո եպիսկոպոսներ նշանակվեցին ձեռնադրությամբ, որպեսզի այդ համայնքներն ունենան կանոնավոր, կազմակերպված ընթացք: Այս բառերն էլ հունարենից են գալիս. «սարկավագ» նշանակում է սպասավոր, «եպիսկոպոս»՝ տեսուչ, վերատեսուչ, անձ, որը հսկում է Եկեղեցու կարգ ու կանոնը:

Անշուշտ, եկեղեցին նաեւ իր ճարտարապետական ոճով ուրույն կառույց է. մեր հայկական եկեղեցիները հայտնի են իրենց կենտրոնագմբեթ ճարտարապետական հորինվածքով… Իսկ ավելի աստվածաբանական իմաստով՝ Եկեղեցին Քրիստոսի խորհրդական Մարմինն է, գլուխը Քրիստոսն է, իսկ Եկեղեցու զավակներն այդ Մարմնի անդամներն են, հետեւաբար մենք բոլորս, իբրեւ հավատացյալ, իբրեւ քրիստոնյա, հոգեւոր եղբայրներ եւ քույրեր ենք համարվում, որովհետեւ նույն Մարմնի տարբեր անդամներն ենք՝ միավորված միեւնույն Գլխով:

— Իսկ ո՞րն է Եկեղեցու կարեւորությունն ու առաքելությունը մարդ անհատի կյանքում:

— Նախ կարեւոր է իմանալ, որ Քրիստոս Իր Եկեղեցին չհիմնեց որեւէ ազգի, ժողովրդի համար, այլ հիմնեց բոլոր ազգերի, բոլոր ժողովուրդների համար, եւ մենք արդեն իսկ բազմաթիվ վկայություններ ունենք այս մասին: Մատթեւոսի Ավետարանի վերջին գլխում Քրիստոս պատվիրում է. «Գնացեք ուրեմն աշակերտ դարձրեք բոլոր ազգերին, նրանց մկրտեցեք Հոր եւ Որդու եւ Սուրբ Հոգու անունով» (Մատթ. ԻԸ 19): Այստեղ հատուկ շեշտում է՝ բոլոր ազգերին, ոչ թե մեկ ազգի: Նաեւ՝ Քրիստոս համայն աշխարհի մարդկության փրկության համար եկավ աշխարհ եւ Իր մարդեղության խորհրդով մարդկության փրկագործությունն իրագործեց:

Այլ հարց է, որ Եկեղեցին հայ ազգի մեջ յուրահատուկ եւ ուրույն տեղ եւ դերակատարություն է ունեցել: Եվ եթե մենք դարեր շարունակ գոյատեւել ենք իբրեւ ազգ, առաջին հերթին պարտական ենք եղել մեր Մայր Եկեղեցուն: Եվ այս իմաստով է, որ կարելի է օգտագործել «ազգային Եկեղեցի» արտահայտությունը: Բայց ասել, որ Եկեղեցին միայն ազգի նկարագրին է ձուլված, ես կողմ չեմ: Մենք առաջինն ընտրեցինք Քրիստոսի Ավետարանի բարի լուրը, 301 թվականին էլ առաջինը հռչակեցինք քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն:

— Անուրանալի է Հայ Եկեղեցու դերն ազգապահպանության գործում, քանի որ պետականության բացակայության պայմաններում Եկեղեցին անմիջական եւ գործուն մասնակցություն է ունեցել հայ ժողովրդի՝ դարերի ընթացքում մղած ազատագրական պայքարին…

— Եկեղեցին է մեր ազգի պահպանման գործը կատարել՝ հոգեւոր կարիքները բավարարելուն զուգահեռ: Այո՛, դարեր շարունակ մենք բազմաթիվ հերոսամարտերով վկայել ենք, որ պատրաստ ենք պաշտպանելու մեր հայրենիքը, բայց մեզ համար ավելի եւ ոչ պակաս կարեւորություն ունի մեր հավատքի պաշտպանությունը:

Տեղին է հիշել Ավարայրի ճակատամարտը. ամբողջ մի ազգ համախմբվեց, ոտքի ելավ՝ պաշտպանելու իր հավատքը եւ հայրենիքը, այսինքն՝ Եկեղեցին՝ իբրեւ առաքելություն, եւ ազգը՝ իբրեւ հավաքականություն: Հիշենք Վարդանանց հերոսների նշանավոր կարգախոսը. «Վասն հավատոյ, վասն հայրենեաց»: Երկու արժեք մեզ համար թանկագին է, բայց առաջնայինը հավատքն է, քանզի հավատքով է սկսվում մեր փրկությունը, որովհետեւ քրիստոնյաների առաջնային նպատակը փրկությանը հասնելն է: Եթե մենք այստեղ պետք է երկրավոր հաղթանակներ ունենանք, բայց պիտի զրկվենք մեր երկնավոր հաղթանակից, անխոհեմ կլինի:

Մեր ազգը յուրահատուկ մոտեցում է ունեցել Եկեղեցուն, որովհետեւ Եկեղեցին նաեւ իր կրթությունն է ապահովել: Ցավալի է, որ որոշ անհատներ վեր են կենում եւ առանց հասկանալու այս պատմական ճշմարտությունը՝ փորձում են խոչընդոտել Հայ Եկեղեցու պատմության եւ քարոզչության մուտքը մեր դպրոցներ: Այդպիսիք կտրված են իրենց արմատներից եւ չեն կարող լիարժեք ներկայանալ իբրեւ հայ քրիստոնյա:

Պետք է նշեմ, որ Եկեղեցին շատ կարեւոր դեր է ունեցել հատկապես պատերազմական ժամանակներում: Կարող ենք հիշել Հովսեփ Արղությանցի պարագան, Ներսես Աշտարակեցի կաթողիկոսի հետ կապված դեպքերը…, այլ օրինակներ, որոնք արձանագրվել են մեր պատմության էջերում: Չի կարելի Հայ Եկեղեցու եւ հայ ժողովրդի պատմությունն առանձնացնել. դրանք մեկ ամբողջություն են կազմում:

Մեր գիտակցության մեջ սեպված է, որ ժողովուրդը եւ Եկեղեցին ձուլված են եղել, որ պատմությունն էլ ընդխառնված է: Բայց այդ զատումը եկավ խորհրդային ժամանակներից, որովհետեւ խորհրդային այդ անաստված մտածելակերպն ամեն ինչ անում էր հոգեւորը սպանելու, մարդու մեջ այն բացասական երանգներով ներկայացնելու համար: Փաստորեն, այդ քաղաքականությունը պատճառ եղավ նաեւ, որ մեր Եկեղեցուց, մի տեսակ, հեռացրին մեսրոպյան ուղղագրությունը, որը մեր կարեւոր արժեքներից մեկն է, եթե ոչ՝ ամենակարեւորը: Մեր պատմությունը մասամբ խեղաթյուրվեց դասագրքերում, ամեն ինչ արվում էր, որպեսզի հոգեւոր գիտակցությունը կոտրվեր, եւ պիտի ասել, որ բավական հաջողվեց…

Հիմա մենք քաղում ենք դրա ցավալի եւ դառը պտուղները: Բայց դարձյալ Եկեղեցին ուժ գտավ վերականգնելու իր կորցրած գանձերը, անկախությունից հետո դա ավելի շեշտված դրսեւորում ունեցավ, թեեւ պետք է ասել, որ մենք դեռ բավական ճանապարհ ունենք անցնելու, որպեսզի լիարժեք կերպով մեր առաքելության մեջ վերահաստատվենք: Այո՛, այսօր շատ բան արվում է, այսօր տեսանելի են բոլոր հաջողությունները, բայց չեմ կարող բավարարվել, որովհետեւ մենք դեռ պետք է ժողովրդի մեջ արթնացնենք այն գիտակցությունը, որ Եկեղեցին մեզ համար նախ հոգու տուն է եւ հոգեւոր սննդի համար մատակարարող մի օջախ:

Մենք Եկեղեցուց առաջին հերթին Աստծո Խոսքը պիտի լսենք եւ Աստծո կամքին ծանոթանանք: Աղանդավորական, աստվածամարտ կամ հեթանոս բնույթ կրող ցանկացած երեւույթ, որ այսօր տեսնում ենք մեր շուրջը, փաստում է այն մասին, որ մենք դեռեւս կրոնական դաստիարակություն չունենք, որը նախ եւ առաջ Եկեղեցին է տալիս, իսկ ընտանիքն ավելի ամրապնդում է:

— Փաստորեն՝ այն գիտակցությունը, որ Եկեղեցին կարեւոր դեր եւ նշանակություն է ունեցել դարերի հոլովույթում եւ այսօր էլ շարունակում է ունենալ յուրաքանչյուր անհատի կյանքում, թերի է հայի մտածողության մեջ…

— Այո՛, թերի է, բայց այնուամենայնիվ կան հաջողություններ: Այսօր երիտասարդների շրջանում մեծ շարժ կա եկեղեցի գալու: Եկեղեցիներին կից գործում են երիտասարդաց միություններ, որտեղ պարբերաբար Սուրբ Գրքի սերտողություններ են անցկացվում, կազմակերպվում են ուխտագնացություններ… Նաեւ վերջերս մեծ ժողովրդականություն վայելեց «Մանանա» երիտասարդական ծրագիրը, որի շրջանակում բազմաթիվ երիտասարդներ հաղորդակից եղան ոչ միայն եկեղեցական ավանդությանը, այլեւ Աստծու Խոսքին եւ Սուրբ Գրքի քարոզչությանը, որն անբաժանելի մասն է Եկեղեցու ավանդության:

— Ընդհանրական Եկեղեցու մեծագույն ջատագով հայրերից սուրբ Կիպրիանոս Կարթագենացին իր «Գիրք Եկեղեցու միասնության մասին» աշխատության մեջ ասում է. «Եկեղեցուց դուրս գտնվողը կարող է փրկվել միայն այն դեպքում, երբ Նոյյան տապանից դուրս գտնվող որեւէ մեկը փրկված լիներ»: Ինչո՞ւ է Եկեղեցին համեմատվում Նոյյան տապանի հետ:

— Սուրբ Կիպրիանոսի այս հայտնի խոսքը՝ «Չիք փրկութիւն յարտաքոյ յեկեղեցւոյ», շատ կարեւոր իմաստ է իր մեջ պարունակում: Այն ավելի պատկերավոր դարձնելու համար համեմատվում է Նոյյան տապանի հետ: Ինչպես գիտենք, Նոյի ժամանակներում մեղքերն այնքան էին շատացել, որ Աստված այլեւս չհանդուրժեց այդ չարիքը եւ որոշեց բնական աղետով վերջ դնել մարդկային մեղքերի ահավորությանը, որը տեղի ունեցավ համաշխարհային ջրհեղեղով: Եվ որպեսզի արդարները մեղավորների հետ չկորչեին, Աստված հրամայեց Իր սիրելի Նոյին, որն այդ ժամանակ, թերեւս, ամենաարդար մարդն էր, որ մեծ տապան կառուցի, որի մեջ մտնեն ինքը եւ իր ընտանիքը՝ զավակներով հանդերձ, նաեւ բոլոր կենդանիներից, որպեսզի փրկության հնարավորություն ունենան:

Եվ Նոյը բավական երկար տարիների ընթացքում կառուցեց տապանը: Ժողովուրդն ամեն օր տեսնում էր տապանի կառուցման ընթացքը, բայց չէր սթափվում ու ետ դառնում: Ի վերջո կործանվեց իր անհավատության պատճառով: Տապանից դուրս փրկություն տեղի չունեցավ: Այդպես էլ Եկեղեցին, իբրեւ հոգեւոր տապան, մեզ ապահովագրում է մեղքի ջրհեղեղից, որովհետեւ փրկության միակ խոչընդոտը մեղքն է, հետեւաբար եթե մենք մեղքի դեմ պատերազմում ենք, մեր փրկությունը կարող ենք ապահովել մի ապահով վայրում, որը պատրաստված է տապանի խորհրդով՝ դեպի խաղաղ նավահանգիստ առաջնորդվելու համար: Բայց չի կարելի այս արտահայտությունն արտաքնապես հասկանալ, այսինքն՝ եթե մեկն իրեն տեսնում է եկեղեցու պատերի ներսում, ուրեմն փրկված է, վե՛րջ: Եկեղեցին ուղղափառ հավատքով միավորված այն քրիստոնյաների խումբն է, որոնք ամբողջ սրտով եւ ճշմարտությամբ երկրպագում են Ամենասուրբ Երրորդությանը:

— Գաղտնիք չէ, որ դարեր շարունակ օտարների լծի տակ մենք հայ ենք մնացել՝ շնորհիվ մեր հավատի… Մինչդեռ այսօր անկախ պետականության եւ ազատության պայմաններում շատ հայորդիներ հեշտությամբ երես են թեքում Մայր Եկեղեցուց՝ հարելով այս կամ այն աղանդավորական խմբին: Որո՞նք են այն պաշտպանիչ միջոցները, որոնցով պիտի զրահավորվի մերօրյա մարդը՝ աղանդների ու տարբեր հարանվանությունների գիրկը չընկնելու համար:

— Նախ պետք է հասկանանք, թե ինչու կան այսպիսի երեւույթներ: Առաջին պատճառն այն է, որ երկրաշարժից հետո շատ աղանդավորական հոսանքներ թափանցեցին Հայաստան, իսկ ժողովուրդն այդ տարիներին թե՛ սոցիալապես, թե՛ հոգեբանորեն շատ ընկճված եւ հիասթափված վիճակում էր: Նրանք էլ եկան եւ նեցուկ կանգնելով, նաեւ ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերելով՝ կարողացան հեշտությամբ գրավել եւ իրենց ցանցը գցել: Բայց նրանք չեկան ուղղակի մխիթարության համար, այլ մխիթարության միջոցով իրենց գործը հաջողեցնելու համար, հետեւաբար սա պատճառներից մեկն էր: Իսկ այսօ՞ր:

Մեր օրերում էլ տեսնում ենք, թե որքան աղքատություն կա Հայաստանում: Այս աղքատությունը չի կարող երկար տեւել, ի վերջո՝ պետությունը կկազմալուծվի: Պետությունը պիտի փորձի ժողովրդի նյութական կենսակերպը բարձրացնել, Եկեղեցին՝ հոգեւոր մակարդակը: Եկեղեցական քարոզչությունը պետք է ավելի ծավալվի, Եկեղեցին պետք է ներգրավվի հասարակական կյանքի մեջ՝ հասարակությանը բերելով եկեղեցական կյանք: Եկեղեցու պատմություն առարկայի շնորհիվ մատաղ սերունդը ոչ միայն քրիստոնեական ոգով է դաստիարակվում, ոչ միայն եկեղեցական պատմությանը ծանոթանում, այլեւ հոգեւոր արժեքներով է սնվում: Պետք է կոտրվի այն պատնեշը, որ դրվեց ժամանակին հասարակության ու Եկեղեցու միջեւ: Եկեղեցին միայն հոգեւորականները չեն, Եկեղեցին հավատացյալ ժողովուրդն է, որի մեջ մտնում են թե՛ աշխարհական, թե՛ հոգեւորական դասերը:

— Ըստ Ձեզ՝ մենք այսօր հոգեւոր վերածնության, բարոյական սկզբունքների վերակենդանացման կարիք ունե՞նք:

— Մենք հոգեւոր վերածնության կարիք միշտ ունենք՝ անկախ ժամանակաշրջանից, որովհետեւ հոգին որքան մխրճվում է այս նյութական, կենցաղային հարցերի մեջ, այնքան հեռանում է աստվածային արժեքներից, հետեւաբար մենք միշտ պետք է վերածնվենք, որպեսզի ավելի մոտենանք Աստծուն: Բայց այդ վերածնությունը երկկողմանի է: Ես դա տեսնում եմ հետեւյալ կերպ. նախ՝ որակյալ հոգեւորականների պատրաստումով, ամենօրյա կրոնական դաստիարակությամբ, որը պետք է սկսել մանկական ամենավաղ տարիքից՝ մանկապարտեզներից, կիրակնօրյա, հանրակրթական դպրոցներից մինչեւ համալսարաններ եւ տարբեր օղակներ:

Բայց մենք նաեւ որակյալ դաստիարակների կարիք ունենք: Եվ որքան ժողովուրդը լինի կրոնապես դաստիարակված եւ հոգեւոր հասունության մեջ, այնքան այդ հասարակությունից ավելի դյուրին կլինի որակյալ հոգեւորականներ ունենալը, որովհետեւ հոգեւորականը հասարակության մի մասնիկն է, հասարակության ծնունդը: Մարդը պետք է քայլ անի դեպի Եկեղեցի, իսկ եթե չի անում, դու պիտի քայլ անես եւ իրեն հրավիրես:

— Ո՞րն է թեմայի վերաբերյալ ձեր պատգամը մեր ընթերցողին։

— Լավ ճանաչենք մեր սեփական արմատները, որպեսզի կարողանանք ամուր ու անսանան մնալ՝ որեւէ փոթորկից չշեղվելով աջ կամ ձախ: Բայց ամբողջ ողբերգությունը գալիս է նրանից, որ մենք մեր արմատները լավ չենք ճանաչում. դրա համար պետք է նախ լավ սերտենք Աստվածաշունչ Մատյանը՝ Եկեղեցու հայրերի ուղղափառ բացատրության լույսի ներքո, ծանոթանանք մեր ժողովրդի պատմությանը, որն անբաժանելիորեն կապված է Եկեղեցու պատմությանը, եւ տերն ու կրողը լինենք այդ պատմության, որպեսզի կարողանանք փոխանցել մեր սերունդներին:

Հարցազրույցը վարեց
Անժելա Խաչատրյանը

Աղբյուրը՝ kh-tert.livejournal.com


Խմբ. Հարցազրույցը տպագրվել է «Քրիստոնյա Հայաստան» երկշաբաթաթերթի 2012 թ. Նոյեմբեր Ա համարում:

Միւռոնին ծագումը

Սրբալոյս միւռոնի արծաթէ կաթսան
Սրբալոյս միւռոնի արծաթէ կաթսան

Մեռոն, Միռոն կամ Միւռոն, յառաջ եկած է յունարէն μύρον բառէն, որ կը նշանակէ «անոյշ իւղ», «օծանելիք», «հոտաւէտ հեղուկ» կամ «բուրող հիւթ»: Արեւելքի մէջ անուշահոտ իւղերով եւ ձէթով մարմինն ու մազերը օծելը նախաքրիստոնէական դարերէն սկսեալ կարեւոր էր եւ յատկանշական: Նոյնն էր պարագան նաեւ յոյներուն եւ հռոմայեցիներուն: Իւղ քսուիլը խորհրդանիշ էր հարստութեան, ազնուականութեան, ցնծութեան եւ յաղթանակի: Մեծարեալ հիւրերը տանտէրերուն կողմէ անուշահոտ իւղերով ու ձէթով կ’օծուէին:

Իւղով օծումը առողջարար կը նկատուէր. սովորութիւն մը, որ ցարդ կը կիրարկուի Ծայրագոյն Արեւելքի ժողովուրդներուն կողմէ, որպէս լաւագոյն դարման վէրքերու եւ բեկումներու: Պարագան նոյնն էր նաեւ հրեաներուն:

Իւղը, բայց մանաւանդ ձիթաիւղը ցորենին եւ գինիին չափ կարեւոր էր Ասորիներուն համար, որովհետեւ զայն կը գործածէին, որպէս խաղաղութեան խորհրդանիշ: Թագաւորներ, որպէս ընծայ իրարու ոչ միայն ոսկի, այլ՝ ի միջի այլոց, ձէթ կը ղրկէին:

Եգիպտացիներուն համար ձէթը «աստուածներու» լոյսին ճառագայթումը կը խորհրդանշէր մարդկային մարմիններուն վրայ: Ցարդ, Հնդկաստանի մէջ, ձէթը մաքրութեան միակ խորհրդանիշն է: Ուտելէն աւելի իրենց մարմիններուն կը քսեն: Զրադաշտութեան մէջ իւղ կը քսուէին անոնք, որոնք քուրմերուն կողմէ կը նկատուէին զգաստ, աչալուրջ, շրջահայեաց, եւ չաստուածներու հաւատարիմ հետեւորդներ:

Բնականաբար, իր ծագումնաբանութեան մէջ, պէտք չէ փնտռել այսօրուան միւռոնը իր բաղադրութեամբ, այլ՝ ընդհանրապէս իւղը, անուշահոտ իւղը, ձէթը՝ որպէս օծանելիք, ինչպէս անուշահոտը՝ այսօր: Այսքանը պատմութեան հոլովոյթին մէջ: Մինչդեռ Սրբալոյս Միւռոնի ծագումը կարելի է փնտռել միա՛յն Հայց. Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ հաւատալիքներու առարկան եղող Աստուածաշունչ մատեանին մէջ:

Հին Կտակարանին մէջ դարձեալ Սրբալոյս Միւռոնը չի յիշատակուիր որպէս «Միւռոն», այլ՝ որպէս «օծման իւղ» (Սղ. 103.15): Հին Կտակարանի էջերուն մէջ օծման իւղով կամ ազնիւ իւղով զգեստներ, սրբատեղիներ, խորաններ, զոհասեղաններ եւ զոհասեղանի առարկաներ կը նուիրագործուէին, մատաղները ազնիւ իւղով կը պատրաստուէին եւ Աստուծոյ հաւատարիմ ծառաներն ու թագաւորները կ’օծուէին:

Այսպէս. Ծննդոց 35.14-ին մէջ կը կարդանք. «Ու Յակոբ քարէ արձան մը կանգնեց այնտեղ՝ ուր Աստուած իրեն հետ խօսեցաւ. եւ անոր վրայ թափելու նուէր մատուց ու անոր վրայ իւղ թափեց»: Ելից 25.6-ին մէջ կը կարդանք, թէ ինչպէս Աստուած Սուրբ Խորանին համար Մովսէսէն կը պահանջէ՝ «Լուսակալին համար իւղ, օծման իւղին եւ անուշահոտ խունկի համար բուրումնաւէտ համեմներ…»: Ելից 29.21-ին մէջ Աստուած Մովսէսին կը հրահանգէ Ահարոնն ու անոր որդիները սրբացնելու համար՝ «Սեղանին վրայ եղած արիւնէն ու օծման իւղէն առնել, եւ Ահարոնին, անոր զգեստներուն, անոր որդիներուն ու որդիներուն զգեստներուն վրայ սրսկել», որպէսզի՝ «անիկա ու անոր զգեստները եւ անոր հետ իր որդիները ու իր որդիներուն զգեստները» սուրբ ըլլան:

Իսկ Ելից 40.9-ին մէջ Աստուած Մովսէսին կը հրահանգէ, ըսելով. «Ա՛ռ Օծումի Իւղը եւ օծէ՛ խորանն ու անոր մէջ եղող ամէն ինչ. սրբացո՛ւր զայն եւ անոր բոլոր առարկաները, որպէսզի սուրբ ըլլան: Օծէ՛ ողջակէզի զոհասեղանն ու անոր բոլոր առարկաները …»: Ղեւտացւոց 2.7-ին մէջ Աստուած Մովսէսին այսպէս կը հրահանգէ. «Եթէ մատաղդ սանի մէջ եփուած հացի ընծայ է, իւղով շաղուած նաշիհէ թող պատրաստուի…», «Անոր վրայ ի՛ւղ թափէ, ու կնդրո՛ւկ դիր վրան…» (Ղւ. 2.15), «Քահանան անոր յիշատակի մասը, …մաս մը անոր իւղէն…, անոր ամբողջ կնդրուկին հետ, թող այրէ. ասիկա Տիրոջ ընծայուած պատարագ մըն է»: (Ղւ. 2.16):

Թուոց 4.16-ին մէջ կը կարդանք, որ. «Ահարոն քահանային որդին՝ Եղիազար, լոյսի իւղին ու անուշահոտ խունկին եւ հանապազօրեայ հացի ընծային ու օծման իւղին վրայ վերակացու պիտի ըլլայ…»: Տակաւին, Ա. Թգ. 16. 12-13-ին մէջ կը կարդանք, թէ ինչպէս, Սամուէլ, իւղը Ս. Հոգւոյն իբրեւ նշանակ կը հեղու Դաւիթին վրայ եւ «Այդ օրէն սկսեալ, Տիրոջ Հոգին Դաւիթը համակեց…»: Սաղմոս 23.5-ին մէջ այսպէս կը կարդանք. «Ինծի խնճոյքի սեղան կը պատրաստես թշնամիներուս աչքին առջեւ: Իբրեւ պատիւ՝ անուշահոտ իւղով կ’օծես գլուխս, եւ բաժակս մինչեւ բերան կը լեցնես»:

Սաղմոսներու գրքի 45.7-8-ի մէջ թագաւորին հարսանիքին առիթով գրուած ներբողին մէջ այսպէս կը կարդանք. «Ահա թէ ինչո՞ւ Աստուած, քու Աստուածդ, ուրախութեան իւղով օծեց քեզ, բոլոր թագաւորներէն վեր կարգելով: Զմուռս, հալուէ եւ կասիա կը բուրեն զգեստներդ…»: Անհաւատարիմ եւ չարացած Երուսաղէմին մասին Աստուած այսպէս կ’ըսէ, Եզեկիէլի մարգարէութեան 16.9-ին մէջ. «Քեզ ջուրով լուացի, քու վրայէդ արիւնդ մաքրեցի, ու քեզ հոտաւէտ իւղով օծեցի»:

Նոր Կտակարանին մէջ եւս ակներեւ է Իւղին գործածութիւնը, որպէս օծման իւղ, ազնիւ իւղ եւ թանկագին իւղ: Իւղով օծուիլը Նոր Կտակարանին մէջ կը նշանակէ մեծարանք, յարգանք ու պատիւ: Այս մասին Յովհաննու Աւետարանի 12.3-ին մէջ, կը կարդանք. «Զատիկէն վեց օր առաջ Յիսուս Բեթանիա եկաւ … ընթրիքի ատեն Մարիամ շիշ մը ազնիւ եւ սուղ նարդոսի իւղ առնելով օծեց Յիսուսի ոտքերը եւ իր մազերով սրբեց զանոնք»: Նարդոսը անուշահոտ իւղ է, որ կը հաշուէ քսանհինգ տեսակ թուփեր: Անոնցմէ ոմանք կը բուսնին Միջերկրականեան երկիրներու մէջ, իսկ ոմանք Պարսից Ծոցի եւ Հնդկաստանի մէջ: Նարդոսի ընտանիքէն յայտնի է «Ճաւզպուա»ն, որ կը կոչուի նաեւ «Ընկոյզ Հնդկաց» լատիներէն՝ Miristica Moschata:

Մարկոսի Աւետարանին 6.12-13-ին մէջ կը կարդանք, որ երբ առաքեալներ կը ղրկուին՝ ուսուցանելու եւ չար ոգիներուն վրայ իշխանութիւն ստանալով բժշկութիւններ կատարելու, անոնք Աստուծմով զօրացած բազմաթիւ չար ոգիներ կը հանէին, շատ մը հիւանդներ իւղով կ’օծէին եւ զանոնք կը բժշկէին: Ղուկաս 23.55-56-ին մէջ կը կարդանք, թէ ինչպէս Քրիստոսի թաղումէն ետք «Կիները, որոնք Գալիլիայէն Յիսուսի հետեւած էին…» տեսնելէ ետք Յիսուսի թաղուած գերեզմանը՝ «Տուն վերադարձան եւ խունկեր ու իւղեր պատրաստեցին…»:

Հետեւաբար, աչքի առջեւ ունենալով Աստուածաշունչ Մատեանը, կը հաւատանք, որ Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ Սրբալոյս Միւռոնի ծագումը կու գայ Աստուածաշունչէն:

Շարունակելի

Մեղրիկ Եպիսկոպոս Բարիքեան

«Աշխարհիկ, չի նշանակում՝ անհավատ»

Նազենի Ղարիբյան
արվեստաբան, հայագետ, հրապարակախոս
Նազենի Ղարիբյան
արվեստաբան, հայագետ, հրապարակախոս

Հարցազրույց Նազենի Ղարիբյանի հետ
Փարիզի համալսարանի` արվեստի պատմության դոկտոր, հայագետ, Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող եւ Գեղարվեստի ակադեմիայի դոցենտ, վաղմիջնադարյան արեւելաքրիստոնեական արվեստի, եկեղեցու պատմության եւ եկեղեցաբանության մասնագետ

— «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի վերաբերյալ շրջանառվում են հակասական կարծիքներ: Ի՞նչ եք կարծում, պետք է այն դասավանդվի հանրակթական դպրոցներում, թե՞ պետք է վերանայել բովանդակությունն ու դասավանդման պարտադ լինելու սկզբունքը, ինչպես որ առաջարկել էր ՄԱԿ-ի Երեխաների իրավունքների պաշտպանության կոմիտեն:

— Խնդիրն ավելի հիմնարար է, քան` բովանդակայինը: Անկեղծ ասած դասագրքին այդքան էլ ծանոթ չեմ: Կարող եմ միայն ասել, որ չգիտեմ որևէ աշխարհիկ երկիր, որտեղ որպես պարտադիր առարկա անցնեն այդ երկրի ավանդական եկեղեցու պատմությունը: Նման բան չեմ հանդիպել: Եկեղեցու պատմությունը, եթե այդպիսի բաժին էլ կա, մտնում է տվյալ երկրի ամբողջական պատմության մեջ:

Ժամանակին ես էլ էի ոգեշնչված ազգային-հոգևոր վերելքի գաղափարով, անհրաժեշտ էի համարում, որ հայ ժողովուրդը վերգտնի իր ազգային արմատները, հոգևոր արժեքներն ու մշակույթը: Այդ նկատառումից ելնելով կարծում եմ, որ մեծ է կրոնի և հավատի դերը, որոնք դարեր շարունակ միասին են դրսևորվել մարդկանց կենցաղում, կյանքում: Մարդիկ արթնացել են` աղոթել են, ճաշել են՝ աղոթել են, ամեն կիրակի եկեղեցի են գնացել, չհաշված՝ տոներն ու կյանքի կարեւորագույն իրադարձությունները, մի խոսքով ապրել ու ստեղծագործել են դրանով ներշնչված և այդպիսով ձևավորել ազգագրական մի մեծ շերտ: Սակայն, հիմա համոզված եմ, որ նման ձևով կրոնի ներմուծումը դպրոցներ պետք է որ ռուսական ազդեցության հետեւանք լինի: Ես բոլորովին ծանոթ չեմ ռուսական դպրոցների ծրագրերին, բայց հետեւելով այժմյան Ռուսաստանում եկեղեցու ու կրոնի վիճակին՝ կարծում եմ, որ դա այդպես է եւ որ մենք պարզապես փորձում ենք կրկնօրինակել:

— Չե՞ք կարծում, որ եկեղեցու դերի ու ազդեցության ակտիվացումն ավելի շուտ քաղաքական բնույթ է կրում, քան` հոգևոր:

— Ոչ թե քաղաքական, այլ քաղաքականությանը ծառայող բնույթ: Ազդելով մարդկանց հավատի, անհատական զգացումների, ներաշխարհի վրա, այսօր հնարավոր է նրանց ավելի կառավարելի դարձնել: Քաղաքակիրթ երկրներում մարդու հավատը նրա անձնական խնդիրն է, ոչ ոք իրավունք չունի դա բերելու աշխարհիկ դաշտ: Նույնիսկ երկրի նախագահը, եթե հավատացյալ է, դա նրա անձնական գործն է, ոչ ոքի դա չի վերաբերում: Նա իր որոշումներում և աշխատանքային հարաբերություններում պետք է լինի աշխարհիկ` չեզոք: Աշխարհիկ, չի նշանակում անհավատ, ուղղակի հանրային նշանակության հարցերում ոչ ոք չի կարող սեփական հավատն ու համոզմունքները փաթաթել ուրիշի ու հասարակության վրա:

Իրավիճակն այլ է Ռուսաստանում: Այնտեղ եկեղեցին՝ որպես ռուս հոգևորության վերելքի գրավական, անհրաժեշտության դեպքում օգտագործվում է քաղաքական հարցեր լուծելու համար: Ավելին, կարող ենք ասել, որ եկեղեցին դարձել է երկրի օլիգարխիկ շերտի մաս:

Մեզ մոտ եկեղեցու նման դերն ու մոտեցումը չի կարող աշխատել: Մենք չպետք է մոռանանք, որ Ռուսաստանը կայսրություն է, և նրա հավակնությունները կայսերական են, գիտենք, որ կայսրությունը և եկեղեցին` որպես կայսերական համակարգի իմիտացիոն բուրգ, նույնիսկ իրար համահունչ են կառուցված: Հիշե՛նք միապետական կարգերը, օրինակ՝ Արեւելյան հռոմեական կայսրությունը, այսինքն՝ Բյուզանդիան , կառուցված էին նույն սկզբունքով, ինչ որ եկեղեցական նվիրապետությունները: Այնտեղ դրանք իրար համահունչ էին:

Մենք կայսրություն չենք, հետևաբար չենք կարող կայսերական կամ ամբողջատիրական հավակնություններ ունենալ: Մենք փոքր միատարր ժողովուրդն ենք, փորձում ենք ազգային պետություն դառնալ: Իսկ մեր եկեղեցին, արդեն իսկ պահպանելով հռոմեական քրիստոնեությունից ժառանգած բրգաձեւ նվիրապետական կառուցվածքը, փորձում է նմանակել ռուսականին: Ու ստացվում է մի տեսակ հիբրիդային անհասկանալի կառույց ու հարաբերություններ:

— Եկեղեցի՞ն է պահպանել մեր ազգային կերպարը, ինքնությունը, և այսօր նույնպե՞ս պետք է համախմբվենք եկեղեցու շուրջ:

— Դա այդպես է եղել դարեր շարունակ, երբ օտար տիրապետության եւ օտար միապետերի իշխանության տակ եկեղեցու հովիվները եղել են նաեւ հայ հավաքականության աշխարհիկ ներկայացուցիչներ, նրանք ներկայացրել են հայ ժողովրդի շահերը, քաղաքական ու ազգային խնդիրների շուրջ բանակցություններ են վարել: Բացի դրանից, հայ եկեղեցին միշտ ձգտել է վերականգնել պետականությունը: Մենք ունենք տվյալներ, որ օրինակ, 15-րդ դարում Ախթամարի կաթողիկոսությունում, երբ Զաքարիան էր կաթողիկոս, հատուկ ծիսական ժողովածու՝ «Մաշտոց» ձեռագիր են ընդօրինակում, որում կար թագավորների օծման արարողակարգը, և դրանով իրենք թագավոր էին օծել: Պատմաբանները դրան շատ ուշադրություն չեն դարձրել: Փաստորեն, Ախթամար կղզում գաղտնի թագավոր են օծել, Արծրունիների տոհմից:

Երկրորդ` այո՛, իհարկե, մշակույթը զարգացել է վանքերում, կրթությունը և համալսարանները եղել են վանքերում:

— Արդյո՞ք այսօր եկեղեցին չի վերածվել ծիսական, ֆորմալ կառույցի, որը փորձում է միջնադարյան հեղինակության հիման վրա գոյատևել` ավելի շուտ ձևի, քան բովանդակության շնորհիվ:

— Համաձայն եմ, մեր եկեղեցին այսօր չի գտնում իր հոգեւոր նոր դերը: Երբ անկախությունից հետո եկեղեցին, այսպես ասած, ազատագրվեց, մեր եկեղեցին վերադարձավ հարյուր տարի առաջվա իր դիրքերին: Այն, ինչ այսօր ասում և անում են հոգևորականները, դրանք հարյուր տարի առաջվա հասարակությանը հատուկ երևույթներ են, այն ժամանակներին համապատասխան: Այսօր հասարակությունը հարյուր տարի առաջ է գնացել, պահանջները փոխվել են, հասարակական հարաբերությունները փոխվել են: : Մինչդեռ հարյուր տարի առաջ նրանք բավականին առաջադեմ էին: Այսօր եկեղեցին ունի «վերալիցքավորման եւ վերաբեռնման» խնդիր` հասկանալու հասարակության ժամանակակից հոգևոր կարիքները, համապատասխանելու ժամանակակից պահանջներին, գտնելու իր տեղն ու դերը նոր ժամանակներում:

Ասում են, որ իրենք հայ մշակույթի, ավանդույթների պահպանողն են: Պահպանելը մի գործառույթ է, իսկ զարգացնելը` այլ: Եթե նրանք մասնակցեն զարգացմանը, դա շատ ավելի լավ կլինի, իսկ եթե ոչ, ապա պահպանելը, իհարկե պահպանում են: Չնայած՝ ասեմ, որ այդ պահպանելու սինդրոմը բոլորիս խնդիրն է: Ինձ համար մահվան դատավճռի պես բան է, որ օրինակ պատմաբանները, մտավորականները, մշակույթի գործիչներն էլ են ասում, որ իրենք ազգային արժեքների, մշակութային ժառանգության պահպանողներ են: Ներեցեք, իսկ ո՞վ պետք է զարգացնի դրանք: Եթե 5-րդ դարում էլ որոշեին, որ իրենց գործը պահպանելն է, ուրեմն մենք պետք է մնայինք «քարանձավներում»:

— Արդյո՞ք Եկեղեցու այդ պահպանողական դիրքորոշումը չէ՞, որ այսօր հետ է պահում մեր մշակույթի, կրթության և գիտության զարգացումը:

— Չեմ կարծում, այնքա՜ն «պահպանողներ» կան հենց աշխարհիկ դաշտում, որ չեն թողնում հասարակությունն առաջ գնա: Այնպես չէ, որ դա միայն եկեղեցուն է բնորոշ: Նախ, մենք պետք է մեր աշխարհիկ գիտության, մշակույթի, մտավորական դաշտը մաքրենք խավարամտությունից ու տգիտությունից, հետո եկեղեցուն ասենք՝ մենք զարգացել ենք և դուք մեզ պետք է հավասարվեք ու անցնեք, որ մեզ կարողանաք առաջնորդել: Իմ կարծիքով, եկեղեցին այսօր կարող է անել մի բան, որը շատ արդիական է, դա արդի իրողություններում հոգեբարոյական խնդիրների լուծումն է, մարդկանց հոգևոր (եւ ոչ պարտադիր՝ կրոնական) պահանջների բավարարումը: Հայ եկեղեցում կան մարդիկ, ովքեր պատրաստված են, հասկանում են այդ խնդիրները, փորձում են առկա պայմաններում ինչ որ բան առաջարկել:

— Շատերի կարծիքով հենց այդ խնդիրների լուծման նկատառումով է հանրակթություն ներմուծված «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան, որի բովանդակությունը, ի հակադրություն ՀՀ Սահմանադրության ,հիմնականում պարունակում է կրոնական ուսուցման և կրթության տարրեր: Ինչպե՞ս եք տեսնում աշխարհիկ դպրոցում կրոնական հիմքերով հոգեբարոյական դաստիարակության խնդրի լուծումը:

— Այդ խնդրի լուծումը ես տեսնում եմ կատեխիզիսի դասընթացների ներմուծմամբ, որտեղ երեխաները կարող են սովորել Աստվածաշնչի և Ավետարանի իրենց հավատի հիմքերը: Քրիստոնեության առաջին դարերում, երբ մարդիկ որոշում էին կայացնում մկրտվել, նախ մասնակցում էին այդպիսի դասընթացների: Դրանց հաճախողները կոչվում էին «երախաներ»: Մկրտությունը գիտակցական գործընթաց էր, այն ժամանակ նորածիններին չէին մկրտում, որովհետև քրիստոնեությունը համարվում էր գիտակցական կրոն, ի տարբերություն հեթանոսնական ծիսապաշտական ավանդույթների: Մկրտության նախապատրաստումը տևում էր մոտ 40 օր` Պահքի շրջանում, այնուհետ Զատիկին կատարվում էր մկրտության ծեսը: Դրանից հետո էլ կային նորընծաների հետմկրտական դասընթացներ՝ ավելի միստիկ բնույթի:

Կարծում եմ, այո՛, դպրոցներում կարելի է անցկացնել կատեխիզիսի արդիականացված դասընթացներ, ընդ որում, ոչ պարտադիր հիմունքներով, որովհետև կան ընտանիքներ, որոնք չեն ցանկանում, որ իրենց երեխան ստանա կրոնական ուսուցում: «Դեմոկրատիան» էլ հենց դրա համար է, որ չես կարող պարտադրել աշխարհիկ դպրոցում կրոնական ուսուցում: Այլ բան է, եթե երեխան հաճախի կրոնական մասնավոր դպրոց, ինչպես, օրինակ եվրոպական երկրներում է: Այդ դպրոցներում սովորում են կաթոլիկական կատեխիզիսը, աղոթքները և այլն: Մերոնք էլ կարող են նույնն անել, քանի որ լավ է, որ յուրաքանչյուր մարդ, անկախ այն բանից՝ Աստծուն հավատում է, քրիստոնյա է, թե ոչ, եթե ընդունում է, որ իր մշակույթի մեծ մասը հիմնված է Աստվածաշնչի վրա, իմանա այն, հասկանա, քննի ինքնուրույն, վերջապես՝ կրի այդ մշակույթը, ոչ թե սնապարծ խոսքերով ու կենացներով, այլ խորքային:

— Իսկ ո՞վ պետք է դասավանդի նման առարկան` հոգևորակա՞նը, թե՞ պետք է լինեն հատուկ մասնագետներ:

— Մենք չունենք նման աշխարհիկ մասնագետներ, եթե դրանք պետք է լինեն նախկին աթեիզմի դասավանդողները, որոնք այսօր կրոնի պատմություն են դասավանդում, ավելի լավ է, որ հոգեւորականները ստանձնեն այդ գործը:

— Իսկ հոգևորականի ոչ մանկավարժական պատրաստվածություն այս պարագայում խնդի՞ր չէ:

— Դե ոչ բոլոր հոգեւորականները, այլ՝ վարդապետները: Վարդապետը հայերենում եւ հայկական ավանդույթում նշանակում է հենց հոգեւոր վարժանքների ուսուցիչ, վարժապետ:

— Հոգևոր թեմաների դասավանդման համար պետք է ծրագրեր մշակվեն , որոնք մատուցվում են ըստ տարիքային առանձնահատկությունների, կրթական չափորոշիչների և այլն:

— Դե ինչ կա որ, մի վարդապետը կարող է մի քանի դպրոցներ սպասարկել, չէ՞ որ այդ դասընթացները շաբաթական երկու կամ չորս ժամից ավել չեն լինի: Այդ առարկան պետք է դասավանդվի միայն միջին եւ ավագ դպրոցներում, իմ կարծիքով՝ ավելի ցածր դասարաններում նման խնդիր չի կարելի դնել: Երեխան պետք է գիտակից տարիքում լինի, որպեսզի մասնակցի կատեխիզիսի պարապմունքներին, հասկանա, թե ինչ է քրիստոնեությունը:

— Տեղյա՞կ եք, որ տարրական դասարաններում ներմուծված է կրոնական դասընթաց` «Քրիստոնեական կրթություն», որը դասավանդում են դասվարները:

— Բայց ի՞նչ են դասավանդում այդ դասարաններում եւ ինչպե՞ս: Ես կարծում եմ, որ նման մոտեցմամբ վտանգ կա երեխաներին հավատից, քրիստոնեական անցյալից ավելի հեռացնելու: Ինչպես օրինակ, պատմության դասագրքերը. կարծես միտումնավոր այնպես են արել, որ երեխաները ատեն իրենց երկրի պատմությունը: 10 տողանոց ակադեմիական ոճի սառն ու անհամ նախադասություններ են գրված, մեծ թվով անծանոթ ու բարդ բառերով: Մտե՛ք դպրոցներ, բացեք դասագրքերը, փորձեք կարդալ և կհամոզվեք:

Հարցազրույցը վարեց
Արմինե Դավթյանը

Աղբյուրը՝ religions.am

Ճեմարանի ընդունելության կարգը և չափանիշները

Սկիզբը՝ այստեղ

Աշխարհի որևէ կրթական հաստատություն մուտք գործելու համար հարկավոր է բավարարել գործող ընդունելության կարգը և հանձնել համապատասխան քննություններ: Հոգևոր կրթական հաստատությունները, այդ իմաստով, ունեն որոշակի առանձնահատկություն, ինչը պայմանավորված է այդ հաստատությունների առաքելությամբ և նկարագրով: Տարբեր հոգևոր դպրանոցներ ունեն իրենց ընդունելության չափանիշները, որոնք հիմնականում նման են իրար: Տարբերությունն այն է, որ ընդունելության տարիքը մի տեղ կարող է լինել 18 տարեկանը, իսկ մեկ ուրիշ տեղ` 12 տարեկանը: Վերջինս պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ որոշ դպրեվանքերում, ինչպես նշում է Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության Բիքֆայայի դպրեվանքի տեսուչ Հ. Թորգոմ վարդապետ Տոնոյանը, «ուսումնական շրջանը երկու բաժիններ ունի. առաջինը ժառանգավորաց բաժինն է, որտեղ ուսանողները սովորում են գիտական, լեզվական նյութեր, հայոց պատմություն եւ Հայաստանի աշխարհագրություն: Երկրորդ բաժինը կոչվում է ընծայարան, որտեղ դպրեվանքի ուսանողները սովորում են աստվածաբանական նյութեր, անցնում են հայերենագիտական, պատմական դասընթացներ, սովորում են հասարակագիտական-եկեղեցագիտական նյութեր և 22-ից 25 առարկաներ են սովորում այդ բաժնում»: Ուսումնական երկշերտ կառուցվածք ունի նաև Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարանն ու ընծայարանը:

Ինչ խոսք, չափազանց դժվար է վաղ տարիքում կտրվել ընտանեկան գուրգուրանքից, որոշ դեպքերում` անցնելով հազարավոր կիլոմետրեր` մեկնել արտերկիր` հոգևոր կրթություն ստանալու նպատակով: Տեղաբնակների համար ևս դյուրին չէ ընտանիքից հեռու նոր միջավայրում կրոնական ուսում ունենալ: Դեռահասության շրջանում պատանին դեռ պատրաստ չէ շրջապատի նման շեշտակի փոխոխության: Իրականության նկատմամբ ունեցած աղոտ պատկերացումները, հոգևոր անկայունությունը, կյանքի փորձի պակասը, անձի կազմավորման թերհասությունը հաճախ ստիպում են ինքնահաստատման շեմին գտնվող տղաներին չհարմարվել ճեմարանի նիստուկացին, ովքեր հետագայում կանգնում եմ հոգեբանական լուրջ բարդոյթների առաջ` իրենցում զգալով կոտրվածություն, ճնշվածություն և հիասթափություն:

Ճեմարանի դիմորդները՝ ընդունելության քննություններ հանձնելիս
Ճեմարանի դիմորդները՝ ընդունելության քննություններ հանձնելիս

Ճիշտ կլիներ, որ ապագա դիմորդները լավապես տեղեկացված լինեին ճեմարանի առօրյայից, ուսման մակարդակից, հոգևոր ուղղվածությունից, որպեսզի առիթ չունենան կանգնելու փաստի առաջ` կա՛մ ինքնակամ հեռանալու, կա՛մ շարունակելու իրենց կամքին հակառակ: Երկու դեպքում էլ այն թողնելու է իր հետևանքները: Խոսքն այն ուսանողների մասին է, ովքեր ճեմարան են ընդունվել կոչումով, գիտակցությամբ և վճռականությամբ: Իսկ ովքեր ճեմարանը դիտում են «եկամտաբեր» ասպարեզ, առանց հոգսի ձրի կրթություն ձեռք բերելու հնարավորություն, պարտադիր զինվորական ծառայությունից խուսափելու միջոց, այդպիսինների համար շատ նպաստավոր է «պղտոր ջրում լողալը», մանավանդ եթե վարժված են մակաբույծ կյանքին:

Ճեմարանի ընդունելության համար, սովորաբար, պահանջվում է հանձնել քննություններ հայոց լեզու (գրավոր, հարցարան), հայ գրականություն (բանավոր), հայոց պատմություն (բանավոր), օտար լեզու (անգլերեն` ստուգարք) և երաժշտություն (երգեցողություն, լսողական ընդունակություն, ռիթմի զգացողություն) առարկաներից: Ուրախալի է, որ Սահակ եպիսկոպոս Մաշալյանի տեսչության տարիներին վերականգնվեցին երջանկահիշատակ Վազգեն Վեհափառի ժամանակներից ձևավորված ճանաչողական բնույթի զրույցները, որոնք ծավալվում են հետևյալ թեմաների շուրջ` Սուրբ Գրքի իմացություն, Հայ եկեղեցու պատմության մասին գիտելիքներ, եկեղեցական փորձառություն, ինքնաարտահայտվելու կարողություն:

Ճեմարան կարող են ընդունվել Հայաստանի և այլ երկրների մինչև 21 տարեկան հայազգի քաղաքացիները, որոնք ունեն միջնակարգ (կամ ավելի բարձր) կրթություն և Հայ եկեղեցու զավակ են: Ընդունելության ժամանակ անհրաժեշտ է ներկայացնել դիմում` ճեմարանի տեսչի անունով, միջնակարգ (կամ ավելի բարձր) կրթության վկայական, բնութագիր` դպրոցի տնօրենից, զինվորական դրության մասին փաստաթուղթ (բնօրինակը), բժշկական վավերացման տեղեկանք (086 ձև), երկու լուսանկար` 3×4 չափի, անձնագրի պատճեն, ինքնակենսագրություն, երաշխավորագիր` թեմի առաջնորդից կամ շրջանի հոգևոր հովվից, տեղեկանք բնակավայրից և մկրտության վկայական:

Այստեղ ուզում ենք կենտրոնանալ եկեղեցական փորձառության վրա, որի շուրջ զրույց է ծավալվում ճեմարանի դիմորդի հետ: Գաղտնիք չէ, որ հետխորհրդային կամ, այսպես կոչված, անկախության շրջանի սերունդը առանձնապես չի փայլում իր քրիստոնեական դաստիարակությամբ: Եթե հաշվի առնենք, որ հանրակրթական դպրոցներում ևս աճող երիտասարդությանը չեն ավանդվում բարեկրթության, մարդկային փոխհարաբերություններում վարվեցողության և հոգևոր արժեհամակարգի ծանոթության անհրաժեշտ դասեր, ապա ընդհանուր պատկերն ավելի քան հստակ է լինում: Ընտանիքներում մեծ մասամբ տիրում է նույն անհավատ մթնոլորտը, ինչի արդյունքում պատանիների մի ստվար զանգված շարունակում է հեռու մնալ քրիստոնեական արժեքներից:

Բնականաբար, այսպիսի միջավայրում մեծացող տղաները եկեղեցական փորձառությունից գաղափար անգամ չեն կարող կազմել: Դիմորդների դեպքում եկեղեցական փորձառությունը ենթադրում է, որ նրանք պետք է առնվազն շապիկ հագնեն եկեղեցական ծիսակատարությունների ժամանակ` տեղի հոգևորականի արտոնությամբ, որպեսզի իրենց մասնակցությունը բերեն ամենօրյա ժամերգություններին և կիրակնօրյա Սուրբ Պատարագի խորհրդին: Հարկ եղած դեպքում` քահանան նրանց կարող է ներգրավել նաև մյուս ծիսակատարություններում` առիթ տալով հմտանալու եկեղեցական երաժշտության, ծեսի և հովվական ծառայության մեջ: Ենթադրվում է, որ ճեմարանի ընդունելության ժամանակ դիմորդը պետք է անցած լինի այս ճանապարհով, որպեսզի թեմի առաջնորդը կամ շրջանի հոգևոր հովիվը կարողանա երաշխավորագիր տրամադրել ճեմարան մուտք գործելու համար:

Եկեղեցական փորձառությունը, սակայն, միանշանակ չի կարելի պահանջել ճեմարանի բոլոր դիմորդներից: Վստահաբար, կլինեն անձեր, ովքեր նախքան ճեմարան դիմելը ունեցած չեն լինի եկեղեցական փորձառություն, բայց կունենան եկեղեցական կոչում: Քրիստոսի առաքյալները պարզ ձկնորսներ էին, չունեին կրոնական գիտելիքներ կամ եկեղեցական փորձառություն, բայց ունեցան ավետարանչության կոչում և անվերապահորեն հետևեցին Հիսուսի ձայնին. «Ով իր հորը և կամ մորը ինձնից ավելի է սիրում, ինձ արժանի չէ. ով իր որդուն կամ դստերը ինձնից ավելի է սիրում, ինձ արժանի չէ։ Եվ ով իր խաչը չի վերցնում ու իմ հետևից չի գալիս, ինձ արժանի չէ» (Մատթ. 10:37-38)… «Ով որ ամոթ համարի ինձ և իմ խոսքերը այս շնացող և մեղավոր ազգի մեջ, մարդու Որդին էլ նրան պիտի ամաչեցնի, երբ գա իր Հոր և սուրբ հրեշտակների փառքով» (Մարկ. 8:38):

Երբեմն պատահում է նաև հակառակը: Այն տղաները, ովքեր նախքան ճեմարան ընդունվելը որևէ եկեղեցում շապիկ են հագել, այլ խոսքով` ունեն, այսպես ասած, եկեղեցական փորձառություն, ավելի շփացած և անլուրջ են լինում` հենց տեղի հոգևորականի թողտվությամբ և մեղքով: Էլ չեմ խոսում այն եզակի դեպքերի մասին, երբ ճեմարանի դիմորդ է եղել քահանայի որդի, սակայն բնավ չի զգացրել, որ ինքը ծնվել և մեծացել է քահանայի ընտանիքում: Հայտնի են դեպքեր, երբ ճեմարան ընդունվելուց քիչ տարիներ անց հիշյալ կրթօջախից հեռացվող սաների թվում եղել են նաև քահանաների զավակներ: Սա ևս մեկ անգամ վկայում է «ծանոթ»-ով ճեմարան ընդունվելու վնասակարության մասին: Մյուս կողմից, եթե ճեմարանի սաների թվում կգտնվեն նաև քահանաների որդիներ, ապա առավել ևս պետք է պարկեշտ և վայելուչ դրսևորեն իրենց` օրինակ լինելով մյուսներին և բարձր պահելով իրենց քահանա հայրերի պատիվը:

Անկախ ճեմարանի դիմորդների ով լինելուց, անկախ նրանց սոցիալական վիճակից, հետապնդած նախասիրություններից և նրանց հետ ունեցած ազգակցական-մտերմական կապերից` ճեմարան կարող են մուտք գործել բացառապես արժանավորները` համաձայն ընդունելության քննությունների ժամանակ իրենց ցուցաբերած գիտելիքների, անձի բարոյական նկարագրի որակական հատկանիշների և եկեղեցական սպասավորության համար առթած կոչման: Քննական հանձնախումբը, առանց աչառության և խղճահարության, հարկ է առավելագույն խոհեմություն և զգոնություն դրսևորի` ճակատագրական սխալներից խուսափելու համար: Այս պարագայում, դիմորդի ձայնային տվյալների վրա կարիք չկա սևեռվելու: Ճեմարանի դիմորդը կարող է չունենալ երաժշտական փայլուն ընդունակություններ, լսողությունը նվազ լինի, ձայնը հղկված չլինի, սակայն ունենա եկեղեցականի համար անհրաժեշտ այլ ձիրքեր և մտավոր ունակություններ, նկարագրի բարձր ցուցանիշ, անկեղծ հավատք ու նվիրվածություն, որին անպայմանորեն պետք է ընդառաջել:

Քիչ է պատահում, որ դիմորդը պատահաբար ընդունվի ճեմարան և ուսումնառության ընթացքում դեպի լավը փոխվի: Սա կարելի կլիներ, եթե ճեմարանի ուսանողների հետ հետևողականորեն աշխատանք տարվեր` նրանց հոգևոր դաստիարակություն տալով: Տեսչական կազմի և ոչ մի անդամ, ներառյալ վերակացուները, չեն կարող այնքան վստահություն շահել ուսանողների մոտ, որ նրանք բացեն իրենց սիրտը և թույլ տան, որ դիմացի պատասխանատու անձը ուղղության հրավիրի իրենց, մանավանդ որ պատասխանատուները հիմնականում իրենք էլ կարիք ունեն հոգևոր պատրաստության ու հասունության: Անընդհատ վախեցնելով և սովորույթի ուժով պատժելով ևս խնդիրները ոչ միայն մնում են առկախ, այլև գնալով բարդանում և վերածվում են «գորդյան հանգույցի»:

Եթե ճեմարանում իսկապես ապահովվի հոգևոր մթնոլորտ, ապա նույնիսկ այն ուսանողները, որոնք պատահաբար, առանց «եկեղեցական փորձառության» են ընդունվել` ավելի շատ վարժված լինելով «դրսի» կյանքին ու փողոցային բարքերին, ապա ճեմարանում տեսնելով հոգևոր կյանք ու եղբայրական օգնություն` մեծ հավանականությամբ իրենք նույնպես դարձի կգան, և չի բացառվում, որ ապագային մինչև անգամ լավ հոգևորականներ լինեն: Ընդհակառակը` աշխարհիկ մթնոլորտի առկայության դեպքում մնացյալ սաները, որոնք կոչումով և գիտակցությամբ էին ընդունվել ճեմարան, աստիճանաբար հոգեզրկվում և կերպարանափոխվում են, իսկ առավել սկզբունքային ու հաստատակամ նկարագրով ուսանողները, չհանդուրժելով շրջապատի գաղջ մթնոլորտը, զանազան պատրվակներով ինքնակամորեն լքում են ճեմարանականի շարքերը:

Ճեմարանականների հոգևոր կրթության ապահովման տեսակետից դիմորդներին և ուսանողներին մեծապես հանձնարարելի է Ալֆոնսո դե Լիգուորիի հեղինակած և Մխիթարյան միաբանության հայրերից Սահակ վարդապետ Ճեմճեմյանի հայացրած «Նորընծային հոգեւոր գիրքը» ձեռնարկը, որը գրված է հայրական սիրով և ծնողական հոգատարությամբ` տպագրված 1992 թվականին Վենետիկի Սբ. Ղազար հայոց կղզում: Սրա կողքին հոգեշահ կլինի ընթերցել Խորեն պատրիարք Աշըգյանի «Կենցաղ եկեղեցականաց» և Պողոս պատրիարք Ադրիանուպոլսեցու «Խրատի թանգարան» գրքերը: Իրենցից մեծ արժեք են ներկայացնում նաև Սբ. Ներսես Շնորհալի կաթողիկոսի «Թուղթ ընհանրական», ինչպես նաև Վարդան վարդապետ Այգեկցու «Խրատ քահանաներին և ամբողջ ժողովրդին» երկասիրությունները:

Լիահույս ենք, որ տարեցտարի պիտի բարեկարգվի ճեմարանը` իր ներքին և արտաքին կողմերով, որոնց վառ ապացույցը կլինի այնքա՜ն սպասված ճշմարիտ հոգևորականների հունձքը, որոնք արժանապես կլինեն «մշակք առանց ամօթոյ»: Ճեմարան ընդունվել ցանկացող յուրաքանչյուր դիմորդ քաջ պետք է գիտենա, թե ինքը ինչո՛ւ և ո՛ւր է դիմում ընդունվելու և արդյո՞ք ինքը համապատասխանում է այդ հաստատության կանոններին, պահանջներին ու պայմաններին: Ճեմարան չեն ընդունվում ո՛չ անվճար կրթություն ստանալու, ո՛չ բանակից փախուստ տալու, ո՛չ կարիերա ապահովելու, ո՛չ պաշտոններ հավակնելու, ո՛չ արտերկիր փոխադրվելու, ո՛չ էլ, պարզապես, վեղար կրելու համար: Ճեմարան ընդունվում են հոգևորական դառնալու հեռանկարով, իսկ դա նշանակում է հավատքի սխրագործություն, անձնվեր ծառայություն և հոգիների փրկության համար խաչակրություն, մի խոսքով` նմանվել և հետևել ճշմարիտ և հավիտենական Քահանայապետին` Հիսուս Քրիստոսին:

Շարունակելի

Եղիա Խաչատրյան
Գևորգյան ճեմարանի նախկին փոխտեսուչ

Աղբյուրը՝ hetq.am

Ճեմարանի հոգևոր նկարագիրը և կոչումը

Ճեմարանի շրջանավարտները՝ հոգևորականներ
Ճեմարանի շրջանավարտները՝ հոգևորականներ

Սկիզբը՝ այստեղ

Դեռևս 5-րդ դարից սկսած` Հայ եկեղեցու լուսամիտ և սրբասնունդ հայրապետներ Սահակ Պարթևը, Հովհան Մանդակունին և ուրիշներ տևապես հորդորում և պահանաջում էին հոգևորական ձեռնադրել միմիայն ուսյալ և արժանավոր մարդկանց, որոնք անցել են համապատասխան հոգևոր-կրթական հաստատության ճանապարհով: Այս նպատակի իրագործման համար նրանք բարեզարդեցին ժամանակի վանական դպրոցները, որոնք արդարորեն դարձան «ակունք իմաստութեան եւ հոգեւոր դպրութեան»: Այնտեղ մատղաշ սերնդի մեջ անխնա կերպով ջամբեցին աստվածագիտության և հոգևոր դաստիարակության բարի հունդերը, որոնք պտղաբերեցին «մեկի դիմաց` երեսուն, մեկի դիմաց` վաթսուն և մեկի դիմաց` հարյուր» (Մարկ. 4:20):

Այսօր առավել, քան երբևէ, Հայ եկեղեցին կարիք ունի գիտակից, պատրաստված և անձնվեր եկեղեցականների, որոնք ոչ միայն կրթված են արտաքին գիտությամբ, այլև իրենցում անշեղորեն կրում են մեր սրբազան նախնիներից ժառանգած ուղիղ հավատքի դավանությունը և դրանից բխող քրիստոնյայի մաքրակենցաղությունը: Այս ամենը վկայված է ինչպես Սուրբ Գրքով, այնպես էլ եկեղեցական մատենագրությամբ և սրբազան ավանդությամբ: Եկեղեցին ինքն է պատրաստում իր հոգևոր դասին, որը տեղի է ունենում ոչ միայն կրոնական ուսմամբ, այլև հոգևոր նկարագրի կերտումով: Կոչում, ուսում և նկարագիր. այս երեք հատկանիշներն անբաժանելի եռյակ են կազմում, որոնք էլ ճեմարանականի մեջ ձևավորում են ապագա հոգևորականի դիմագիծը:

Ստ. Մալխասյանցի «Բացատրական բառարան»-ում «կոչում» բառի դիմաց կարդում ենք. «Ինչ բանի որ մարդ ի բնէ կոչուած է, բնական հակում, ձիրք` ընդունակութիւն որևէ բանի»: Եկեղեցական իմաստով կոչումն այն աստվածային կանչն է, ներքին ձայնը, հոգևոր մղումը, որը թելադրում է մարդու սրտին: Ճեմարանի յուրաքանչյուր դիմորդ, որ պատրաստվում է դառնալ դպրեվանքի ուսանողը, քաջ պետք է գիտակցի եկեղեցու սպասավորի իր ներքին կոչումը և անվերապահորեն հաշվի նստի դրա հետ: Քահանայական կոչումը պարտադիր և կարևորագույն նախապայմանն է եկեղեցականների պատրաստության: Եվ սա հիմնված է սուրբգրային ճշմարտության վրա:

Քրիստոս իր փրկարար վարդապետությունը աշխարհով մեկ տարածելու ու քարոզելու համար կանչեց և ընտրեց 12 առաքյալների, որոնցից մեկը, թեև ապերախտ գտնվելով, մատնությամբ դավաճանեց, սակայն մնացյալ 11-ը և հետագայում նաև` Հուդա Իսկարիովտացուն վիճակահանությամբ փոխարինած Մատաթիան 70 աշակերտների հետ միասին հավատարիմ մնացին իրենց կոչմանը և անսակարկ կերպով լծվեցին ավետարանչության մեծապատիվ գործին: Ոչ թե առաքյալներն ընտրեցին իրենց Վարդապետին, այլ Հիսուս անձամբ կանչեց նրանց` տգետ ձկնորսներից այլակերպելով աստվածիմաստ, հմուտ և պերճախոս քարոզիչների:

Մեջբերենք երկու հատված Նոր Կտակարանից` հստակորեն հասկանալու կոչման նշանակությունը: «Մինչ Հիսուս Գալիլիայի ծովեզերքով քայլում էր, տեսավ երկու եղբայրների` Սիմոնին, որ Պետրոս էր կոչվում, և նրա եղբայր Անդրեասին. ծովի մեջ ուռկան էին գցում, քանի որ ձկնորսներ էին: Եվ նրանց ասաց. «Իմ հետևի՛ց եկեք, և ես ձեզ մարդկանց որսորդներ պիտի դարձնեմ»: Եվ նրանք, իսկույն թողնելով ուռկանները, գնացին նրա հետևից: Եվ այնտեղից առաջ գնալով` տեսավ երկու այլ եղբայրների` Զեբեդեոսի որդի Հակոբոսին և նրա եղբայր Հովհաննեսին, մինչ նավակի մեջ էին իրենց հոր` Զեբեդեոսի հետ միասին և իրենց ուռկանները կարգի էին բերում. և նրանց էլ կանչեց: Նրանք, իսկույն թողնելով նավակը և իրենց հօրը, գնացին նրա հետևից» (Մատթ. 4:18-22):

Վերոբերյալ ավետարանական հատվածում հստակորեն ուրվագծվում է, որ նախկին ձկնորսները, անսալով Քրիստոսի կանչին, թողեցին իրենց գործը և հետևեցին իրենց Վարդապետին: Բնականաբար, եթե չլիներ այդ կոչումը, նրանք պիտի շարունակեին մնալ նույն ձկնորսները` այդպես էլ չդառնալով առաքյալներ Աստծու խոսքի քարոզության: Այսպիսով, կասկածից դուրս է, որ կոչումը նախապայման է հոգևորական դառնալու համար: Այն եկեղեցականները, որոնք առանց համապատասխան կոչման են ձեռնադրվել, այդպես էլ չեն դարձել հոգևորական` բառի ամենաճշգրիտ իմաստով: Այդպիսիններին կարելի է պարզապես անվանել սևազգեստներ, բայց ոչ` հոգևորականներ: «Գործը չեղավ, տերտեր եղավ» արտահայտությունը, որ գալիս է դեռևս խորհրդային ժամանակներից, հաճախ արտացոլում է եկեղեցական մռայլ իրականության խճապատկերը:

Պետք է ընդգծել, որ հոգևորական լինելը մասնագիտություն կամ աշխատանք չէ, որ օրապահիկը վաստակելու նպատակով կարելի լինի կրել եկեղեցական համազգեստ և վարձատրվել մատուցված գործի համար: Հոգևորական լինելը, կոչում լինելուց զատ, նաև ծառայություն է, ինքնանվիրում և առաքելություն: Այն, ըստ էության, աստվածային գործ է, որը շատ դեպքերում հենց այդպես էլ կոչվում է` քահանայագործություն: Քահանայական կոչման առկայությունը մշտապես պետք է լինի եկեղեցու ուշադրության կենտրոնում, որպեսզի առանց կոչման քահանայական ձեռնադրություն երբևէ չիրականանա: Սա նաև հաստատված է Հայ եկեղեցու «Մաշտոց» ծիսամատյանով, համաձայն որի` նախքան ձեռնադրությունը պետք է կատարվի կոչման կամ ընծայման արարողությունը` բոլոր հերետիկոսների նզովումով, հերետիկոսությունների մերժումով, Սուրբ Հայրերին աշակերտությամբ և ուղղափառ հավատքի հրապարակային խոստովանությամբ:

Այստեղ մի փոքր շեղվենք թեմայից և երկու խոսքով անդրադառնանք վերոհիշյալ կոչման արարողության ժամանակ կարևոր պատասխանատվություն ստանձնած վկայախոսի (հուն.` խարտավիլակ) դերին: Վերջինիս պարտականությունն է վկայություն տալ ընծայյալ տիրացուների արժանավորության, մտավոր պատրաստության և հոգևոր հասունության վերաբերյալ` հիմնվելով իր անձնական ճանաչողության, թեկնածուների խոստովանահայրերի երաշխավորության և ժողովրդի վկայության վրա: Սակայն անհեթեթ է, որ ճեմարանի ուսանողների մեծամասնությունը այդպես էլ չի ունենում իր անձնական խոստովանահայրը, գոնե մեկ անգամ մասնակցած չի լինում անհատական խոստովանանքին, տարվա մեջ խիստ հազվադեպ է Սուրբ Հաղորդություն ընդունում, ու այսքանից հետո վկայախոսը, առանց խղճի խայթ զգալու, ի լուր ներկաների, ի միջի այլոց, պատասխանում է ձեռնադրիչ եպիսկոպոսի հարցմանը, թէ` «Այո՛, թեկնածուն ունի խոստովանահայր, մանկությունից սրբությամբ է սնվել, ունի Սուրբ Գրքի գիտութիւնը», և այլն: Հիշեցնենք, որ Մովսես մարգարեին տրված տասնաբանյա պատվիրաններից մեկն էլ սուտ վկայություն չտալն է: Իսկ Քրիստոս Ավետարանում զգուշացնում է հեռու մնալ փարիսեցիությունից և ձևականություններից:

Ուսումը երկրորդ կարևորագույն բաղկացուցիչն է հոգևորականի պատրաստության համար: Ուսյալ եկեղեցականների կարիքը բոլոր ժամանակներում էլ զգալի է հասարակության հոգևոր պետքերին ի խնդիր: Առանց որակյալ ուսման ապահովման` հնարավոր չէ անշեղորեն ավանդել մեր մատենագրական գոհարները, ժողովրդին լուսավորել Աստծու խոսքի մատակարարությամբ և ողջամիտ մեկնություններով: Պատահական չէ, որ Սբ. Եղիշե պատմիչը անգրագիտությունը համարում է բոլոր չարիքների մայրը. «Ամենայն չարիք ծնանին ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէն»: Եվ սա դառը ճշմարտություն է:

Այս առթիվ դիպուկ է արտահայտվում նաև Արշակ Տեր-Միքելյանը. «Ոչ մի բան այնքան վտանգաւոր չէ նոյն իսկ եկեղեցուն, որքան այս կեղծ սպասաւորութիւնը, որովհետև քեզնից պահանջում են այն, ինչ որ չունիս, իսկ դու ստիպուած ես ծածկելու քո տգիտութիւնը` տալով նրանց այն, ինչ որ ունիս. ձուկ կը պահանջեն, իսկ դու օձ կը տաս: Այն մարդը, որ այնքան անազնիւ է, որ մինչև անգամ ծպտեալ պաշտօնեայ է դառնում, էլ ի՞նչ չի կարելի սպասել նրանից»: Իսկ մեկ ուրիշ տեղ էլ, խոսելով ուսման որակի հաշվին ուսանողների քանակի ավելացման և հոգևոր կրթության պակասի մասին, գրում է. «Մեզ պէտք չէ խարդախ, ծպտեալ, դիմայլակեալ դպրոց, այլ պէտք է, թէև աշակերտներով սակաւաթիւ, բայց եկեղեցական գիտութեամբ հզօր, բարգաւաճած հոգեւոր դպրոց: Թող նորա մէջ աւելով հաւաքած «կալակուռտա» (չակերտների մեջ բերված բառի իմաստը մեզ անհայտ է – Ե. Խ.) 150 աշակերտք չլինին, այլ լինին 25-30 ընտիր տղայք` կանոնաւոր հոգևոր ուսմունք պարզերես և աներկիւղ ստացողք: Եթէ այդպէս լինի, մենք հազարապատիկ առաւել կը հաշուինք, քան թէ այժմ: Մի քանի պարզամիտներ պարծենալով ասում են` «Մեր հոգևոր դպրոցի մէջ 150-200 աշակերտք կան», ես էլ մտքիս մէջ պատասխանում եմ նոցա` «Վա՜յ այդ խեղճ, անմեղ 200 տղայոց, որ իզուր պիտի կորչին, վասն զի թերուսութիւնը նոյն բարոյական մահն է… Քահանայացուն պէտք է քարոզել գիտենայ, մեր հոգևոր դպրոցներում չկայ դրա վարժութիւնը. քահանայացուն պէտք է Սուրբ Գիրքը մեկնել կարենայ, մեկնութեան դասեր չկան մեր հոգևոր դպրոցներում. նա պէտք է դաւանագէտ, բարոյագէտ լինի, բայց մեր հոգևոր ոչ մի դպրոցում չեն սովորեցնում. նա պէտք է պատմագէտ լինի, ժամասացութիւն, պաշտամունքի էութիւնն, իւրաքանչիւր ծէս բացատրել կարողանայ, սակայն մեր հոգևոր ոչ մի դպրոցում չեն սովորել: Նա պէտք է տարրական բժշկութիւն, գիւղատնտեսութիւն գիտենայ, որոնք չեն աւանդւում մեր հոգևոր դպրոցներում: Այլ և աստուածաբանութիւնը պահանջում է բնագիտական առարկաներն ևս աւանդել, մինչդեռ դրանք դուրս են վռնդուած մեր հոգևոր դպրոցներից: Ուրեմն, ո՞րտեղ ենք քահանայ պատրաստում, մեր ո՞ր հոգևոր դպրոցի աշակերտն է արժանի քահանայութեան: Կամ ո՞ր աշակերտը կը զգայ, թէ ինքը պատրաստութիւն ունի քահանայութեան, որպէս զի գայ և դառնայ: Մ՞իթէ քիչ ենք լսել դրանցից թէ` «Մենք եկեղեցական ոչինչ չգիտենք, քարոզել ևս չգիտենք, ի՞նչպէս հոգևորական դառնանք»: Թող այս պատասխանը պատրուակ համարեն, սակայն և այնպէս ազնիւ պատասխան է: Մէկ մարդ չունի հոգևոր զէնք, իսկ դուք պահանջում էք, որ նա գայ կռուի խաւարի դէմ. սրանից աւելի այլանդակութիւն կը լինի՞: Ուզում էք հոգևորական պատրաստել, սակայն դպրոցի վարիչ, տեսուչ էք նշանակում բնագէտին, իրաւաբանին, լեզուաբանին. այս այլանդակութեան վրայ չի՞ ծիծաղի նոյն իսկ բնագէտ գիտնականը: Հոգևոր ուսում պէտք է տաք, սակայն ուսուցիչ նշանակում էք կրօն չսովորածին, նոյն իսկ աթէիստին. սա չար ծաղր չէ: Այս կրթութի՞ւն է»

Ավելացնենք միայն, որ ճեմարանի շրջանավարտներից մի քանիսին հետագայում առանձնաշնորվում է շարունակել իրենց կրթությունը նաև արտերկրի համալսարաններում, ինչը կարող է ունենալ ինչպես իր դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցությունը, եթե հաշվի առնենք այն փաստը, որ սեփական եկեղեցու դավանանքը չիմացող հոգևորականները գրկաբաց պիտի տրվեն իրենց հրամցվող յուրաքանչյուր ուսմունքին` հաճախ նաև շեղվելով Սուրբ Հայրերի լուսավոր ճանապարհից: Իսկ արտասահմանյան ուսման դրական կողմն էլ թերևս այն է, որ լավագույն առիթն է ընձեռնվում` ծանոթանալու քույր եկեղեցիների և քրիստոնեական այլ համայնքների հետ` վերջիններիս ծանոթացնելով նաև Հայ եկեղեցու հետ: Սա կարող է ընդլայնել հոգևորականի մտահորիզոնը և մղել ինքնակրթության, ինչը անձի զարգացման թիվ մեկ հատկանիշն է:

Ճեմարանում առաջին գծում պետք է լինեն հոգևոր առարկաները: Լավ է, որ ապագա հոգևորականը ճեմարանում անցնում է հայ և արտասահմանյան գրականություն, համաշխարհային պատմություն, բայց անընդունելի է, երբ նա չի տիրապետում սեփական եկեղեցու պատմությանը, վարդապետությանը, չի սերտում Սուրբ Գիրքը և ծանոթ չէ աստվածաշնչական ուղղափառ մեկնություններին, չի ընթերցում Եկեղեցական Հայրերի արժեքավոր աշխատությունները և այլն:

Ի վերջոյ, ճեմարանն ավարտելուց հետո հոգևորականը եթե այդպես էլ չիմանայ, ասենք, Եղիշե Չարենցի ծննդյան և մահվան թվականները, չմտաբերի Սիամանթոյի իսկական անուն-ազգանունը կամ կարդացած չլինի Օնորե դը Բալզակի ստեղծագործությունները, դրանում սարսափելի ոչինչ չկա: Բայց եթե նա չիմանա Աստվածաշունչը, տեղյակ չլինի եկեղեցական կանոններից, չկարողանա զատորոշել ուղղափառ վարդապետությունը հերետիկոսություններից և մինչև անգամ ի վիճակի չլինի քարոզել, սա արդեն ողբերգական հետևանքներ կունենա: Վեցամյա, իսկ որոշ դեպքերում` իննամյա կրթությունը լիուլի բավարար է, որպեսզի ճեմարանում կերտվի իսկական հոգևորական: Ինչ խոսք, հոգևոր առարկաների հետ կարևոր են նաև հումանիտար հոսքի և հարակից այլ առարկաներ, որոնք ամբողջացնում և համակողմանիորեն կրթում են ճամարանականին: Չմոռանանք շեշտել նաև մարմնամարզության անհրաժեշտությունը հոգևոր դպրանոցներում, որը ուսանողի նստակյաց առօրյայից օրը դարձնում է առողջ և եռանդուն:

Կոչումից և ուսումից հետո երրորդ բաժինը վերաբերում է ճեմարանականի հոգևոր նկարագրին, ինչով էլ պայմանավորված է հենց ճեմարանի հոգևոր նկարագիրը: «Նկարագիր» ասելով` հասկանում ենք տվյալ անձի բարոյական կողմի պատկերը` վարքագիծը, նրա ինքնաարտահայտման դրսևորումը, մտածելակերպը, հոգեբանությունը: Հոգևոր նկարագիր ձեռք բերելու համար ամենից առաջ հարկավոր է ունենալ ընտանեկան դաստիարակություն, որի հիմքի վրա էլ պիտի բարձրանա ու խարսխվի քրիստոնեական դաստիարակությունը: Վերջինս ուղղակիորեն աղերսված է հոգևոր կյանքի աճի հետ, որը հղկվում և ուղղորդվում է խոստովանահայրերի կողմից: Աշխարհի բոլոր հոգևոր հաստատություններում ամեն մի ճեմարան ունի իր հոգևոր հայրը կամ առաջնորդը, որը սկզբունքորեն տեսչական կազմի անդամ լինել չի կարող: Միաժամանակ նա հաշվետու է տեսչությանը` վկայելով տվյալ անձի հոգևոր պատրաստության, հասունության, մի խոսքով` արժանավորության մասին, կամ էլ` հակառակը: Մինչդեռ խոստովանության գաղտնիքը խստիվ պահելի է:

Հոգևոր կյանքին ամենաշատ վնասակարությունը կարող է հաղորդել ինքնախաբեությունը: Յուրաքանչյուր քրիստոնյա, առավել ևս` ճեմարանի սան և հոգևորական, պետք է գիտակցի, որ ինքը պատասխանատու է Աստծուն իր կյանքի բոլոր քայլերի համար: Եթե նա ունի անկեղծ հավատք և հոգևոր գիտակցություն, ապա նրա նկարագիրը ժամանակի ընթացքում կարելի կլինի սրբագրել: Անհավատ ուսանողը կամ քրիստոնեական վարք չդրսևորող ճեմարանականը, որքան էլ փայլի իր ամբարած կրոնական գիտելիքներով, չի կարող հոգևորական դառնալ: Ճեմարանից հեռացումները, որոնք գրեթե միշտ լինում են ուսման ցածր մակարդակի պատճառով, առավելաբար պետք է կիրառվեն քրիստոնյայի կենցաղից և հոգևոր նկարագրից զուրկ անուղղելի սաների նկատմամբ` կանխելու վարակի աղբյուրը: Ընդհակառակը` թույլ առաջադիմություն ունեցող, բայց օրինակելի ուսանողներին սխալ է ճեմարանից հեռացնելը, եթե, իհարկե, ապահովում են նվազագույն, բավարար գիտելիքներ և չունեն մտավոր խնդիրներ: Նրանց ևս պետք է թույլ տալ ավարտել ճեմարանը, որից հետո ուսումնական խորհրդով որոշել նրանց հետագա հոգևոր ծառայության հնարավորությունը: Երրորդ լսարանից հետո այլևս անհրաժեշտություն պիտի չլինի որևէ ուսանողի հեռացնելու` վարքի թերացման կամ վատ նկարագրի պատճառով:

Շարունակելի

Եղիա Խաչատրյան
Գևորգյան ճեմարանի նախկին փոխտեսուչ

Աղբյուրը՝ hetq.am

Ճեմարանի տեսչական կազմը և նրա հարաբերությունները ուսանողության հետ

Նոր ուսումնական տարվա մեկնարկ Գևորգյան ճեմարանում
Նոր ուսումնական տարվա մեկնարկ Գևորգյան ճեմարանում

Սկիզբը՝ այստեղ

Ինչպես ցանկացած հանրակրթական հաստատություն (դպրոց, վարժարան, համալսարան), հոգևոր-կրթական հաստատությունները ևս օժտված են թե՛ մանկավարժական և թե՛ տնօրենության կազմով: Եկեղեցական բառամթերքով հոգևոր ճեմարանի կամ դպրեվանքի տնօրենը կոչվում է տեսուչ, փոխտնօրենը` փոխտեսուչ, որը միաժամանակ կարող է ստանձնել ուսմասվարի պարտականությունները: Տեսչական կազմի մեջ են մտնում նաև վերակացուները, որոնք թեև կոչված են ճեմարանում հոգևոր դաստիարակներ լինելուն, բայց առավելաբար իրականացնում են հսկիչի, չասելու համար` ոստիկանի գործառույթներ` ուշադրություն դարձնելով և հսկելով ճեմարանի արտաքին կարգապահությանը (ներկայություն դասերին, ֆիզիկական մասնակցություն ծիսական արարողություններին, ճեմարանականների քայլերթի կանոնավորություն, ճեմարանական առօրյայի կազմակերպում և այլն):

Ինչպես գիտենք, հոգևոր ճեմարանում կրթությունն անվճար է: Ուսումնառության ընթացքում ճեմարանի տեսչությունը պարտավորվում է հոգ տանել ուսանողների ուսումնական, կենցաղային բոլոր ծախսերը` նրանց տրամադրելով ննջասենյակներ, ապահովելով օրական երեք անգամյա սնունդով, հարկ եղած դեպքում մատուցելով նաև բժշկական ծառայություններ (հետազոտություն, դեղորայք, բուժում, ընդհուպ մինչև` վիրահատություն): Ճեմարանում գործում է նաև հարուստ գրադարան, որից բոլոր ուսանողներն իրավունք ունեն օգտվելու: Ավելի բարձր լսարանների սաների համար մատչելի են նաև մատենադարանների գրքերը, հնատիպ հրատարակություններն ու ձեռագիր ֆոնդերը` ավարտաճառերի և այլ գիտական ուսումնասիրությունների համար: Մի խոսքով` ճեմարանի սաների համար բոլոր նյութական բարիքներն ու հնարավորությունները լիուլի ապահովված են` ուսանողական կյանքն արդյունավետ կազմակերպելու համար: Սակայն այս ամենի մեջ կա մի անշրջանցելի պարապություն, առանց որի հոգևոր ճեմարանի առաքելությունը դառնում է թերի և անպտուղ: Խոսքը վերաբերում է ճեմարանի հոգևոր կյանքին:

Նորություն ասած չեմ լինի, եթե նշեմ, որ քրիստոնեությունը ոչ թե սոսկ գաղափարախոսություն է, այլ ուղղադավան հավատքից բխող կենսակերպ: Հենց սրանով էլ կրոնը զատորոշվում է իմաստասիրությունից («կրոն» բառը հայերենում առաջ է եկել «կրել» բայից): Հոգևոր կենցաղ որդեգրելու համար նախ և առաջ անհրաժեշտ է դավանել ուղղափառ հավատք, ունենալ հոգևոր սկզբունքներ և արժեքներ: Առանց այս գիտակցության անհնար է հրաժարվել հին` մեղանչական կենցաղից և պայծառակերպվել Քրիստոսով: Այս մասին դիպուկ է խոսում Պողոս առաքյալը. «Արդ, այս բանն եմ ասում և վկայում Տիրոջով. դուք այլևս չընթանաք այնպես, ինչպես որ այլ հեթանոսներն են ընթանում իրենց մտքի ունայնությամբ. նրանց մտքերը մթագնած են, և իրենք օտարացած են Աստծու կյանքից` իրենց մեջ եղած տգիտության պատճառով, որն իրենց սրտի կուրության հետևանքն է: Նրանք իրենց հույսը կտրեցին և ագահությամբ անձնատուր եղան անառակության և ամեն տեսակ պիղծ գործերի: Բայց դուք այսպես չսովորեցիք Քրիստոսին. թեպետև լսել եք նրա մասին և սովորել նրանից, թե Հիսուսի մեջ է ճշմարտությունը. հեռո՛ւ վանեցեք ձեզնից հին մարդուն իր նախկին կենցաղով, այն, որ ապականված է խաբեպատիր ցանկություններով. նորոգվեցե՛ք ձեր մտքով և հոգով ու հագե՛ք նոր մարդը, որ ստեղծված է ըստ Աստծու` արդարությամբ և ճշմարիտ սրբությամբ: Ուստի դե՛ն գցեցեք ստախոսությունը. յուրաքանչյուրը թող իր ընկերոջն ասի ճշմարտությունը, որովհետև միմյանց անդամներ ենք: Թե բարկանաք էլ, մեղք մի՛ գործեք. արեգակը ձեր բարկության վրա թող մայր չմտնի. և սատանային տեղի մի՛ տվեք: Ով գողանում էր, այլևս թող չգողանա, այլ մանավանդ թող աշխատի իր ձեռքերով բարիք արտադրել, որպեսզի կարո՛ղ լինի տալու նրան, ով կարիքի մեջ է: Ոչ մի տգեղ խոսք ձեր բերանից թող չելնի, այլ միայն բարի խոսքը, որ շինիչ է և օգտակար, որպեսզի շնորհով լցվի նա, ով այն լսում է: Եվ մի՛ տրտմեցրեք Աստծու Սուրբ Հոգին, որով կնքվեցիք փրկության օրվա համար: Ամեն դառնություն, բարկություն, զայրույթ, աղաղակ և հայհոյություն թող վերանա ձեզնից` իրենց չարությամբ հանդերձ: Միմյանց հետ եղե՛ք քաղցր, գթած` ներելով միմյանց, ինչպես որ Աստված ներեց մեզ Քրիստոսով» (Եփես. 4:17-32):

Ինչ խոսք, սրբազան առաքյալի հորդորը հոգևոր կյանքի մասին չի վերաբերում միայն պարզ հավատացյալներին, այլ ավելիով այն հասցեագրված է հոգևորականներիս, մանավանդ նրանց, ովքեր հանձն են առել եկեղեցականների նոր սերնդի պատրաստության ահռելի պատասխանատվությունը: Այս իմաստով, ճեմարանի ուսանողը, ով ուսումնառության վեցամյա շրջանում ամբարում է զանազան գիտելիքներ ինչպես հումանիտար, այնպես էլ կրոնական առարկաներից, եթե չկերտվի նախ որպես քրիստոնյա և ապա չձևավորվի որպես հոգևորական, առ ոչինչ կհամարվեն նրա ստացած գիտելիքների պաշարները` դրանք հավասարեցվելով զրոյի: Կասկածից վեր է, որ հոգևոր կոչվող կրթական հաստատություններում պետք է տիրապետող լինի բոլորովին այլ` հոգևոր միջավայր, ինչն ուղղակիորեն կապված է նրանց հոգևոր առաքելության հետ: Սակայն ինքնիրեն չի կարող գոյանալ այդ հոգևոր միջավայրը, եթե այնտեղի ղեկավարությունն առաջին հերթին ինքը չլինի դրա կրողը և ջանք չթափի ճեմարանի ուսանողների հոգևոր նկարագրի կերտման կարևորագույն և բծախնդիր աշխատանքում:

Պարզից էլ պարզ է, որ ճեմարանում ուսանողը ընդօրինակում է այն, ինչ տեսնում է: Ամենաազդու քարոզը և բարոյական խրատը սեփական օրինակով վկայությունն է: Ճեմարանի տեսչության անդամների ընտրությունը, այս իմաստով, չափազանց կարևոր է սաների նկարագրի ձևավորման բնականոն վիճակի համար: Այստեղ առաջին պատասխանատվությունն ընկնում է այն անձի վրա, ով որոշում և նշանակում է ճեմարանի տեսչության կազմը: Որպես կանոն, ճեմարանի տեսչի բնութագրական հատկանիշները պետք է լինեն ուղղափառ հավատքի դավանությունը (սա առհասարակ բոլոր հոգևորականների համար է պարտադիր), հայրական հոգատարությունը, պարտքի և պատասխանատվության զգացումը, ազնվությունը, բարեկրթությունը, ճշտապահությունը, խստապահանջությունը, բարեխիղճ մոտեցումը, հոգևոր կյանքի նկատմամբ սերը, անկողմնակալությունը, մեծահոգությունը, սիրելու և ներելու կարողությունը, մանկավարժական հմտությունները, դաստիարակիչ մեթոդներին տիրապետելը, բազմակողմանի զարգացած և ուսյալ լինելը, ներկայանալի կեցվածք և ազդեցիկ պահվածք ունենալը, համբերատարությունը, հեզահամբույր բնավորությունը, անոխակալությունը, գթասրտությունը և նմանատիպ այլ առաքինություններ: Ուրիշ խոսքով` ճեմարանի տեսուչը պետք է լինի հոգևորականի տիպար, որին ճեմարանականները` որպես ապագա հոգևորականներ, պիտի ձգտեն նմանվելու:

Դժվար է պատկերացնել, որ եթե ճեմարանի տեսուչ նշանակված լինի մեկը, ով իրենում մարմնավորում է վերը թվարկված բարեմասնությունների հակապատկերը, ինչպիսի՜ հոգևորականների սերունդ կարող է պատրաստվել: Բնականաբար, տեսուչն իրեն գործակիցներ է ունենում փոխտեսչին և վերակացուներին, որոնք ոչ պակաս առաքինություններով պետք է օժտված լինել` որպես ճեմարանի հոգևոր նկարագրի պատասխանատուներ: Ճեմարանում ուսանելու եկած տղաները պարտադիր է, որ ստացած լինեն ընտանեկան դաստիարակություն: Փորձը ցույց է տվել, որ փողոցային բարքերով և «գողական» մտածելակերպով հասակ առած տղաներն այդպես էլ չեն շտկվում ճեմարանական ուսումնառության տարիներին, հատկապես որ նրանց հետ հոգևոր դաստիարակչական մարզում զբաղվող էլ չկա: Ավելին` նրանք համաճարակի պես վարակում են մյուս տղաներին իրենց նիստուկացով, մտածելակերպով և հոգեբանությամբ` փողոցը տեղափոխելով ճեմարան և տղայական հաշվեհարդարներով փորձելով գերիշխանություն կամ «թաղային հեղինակություն» հաստատել իրենց դասընկերների նկատմամբ: Վա՜յ այն հաստատությանը, եթե այսպիսի պատահական և աննկարագիր սաներին ծածուկ կամ բացահայտ սկսի հովանավորել տեսչությունը` խրախուսելով նրանց ճեմարանականին անհարիր, գռեհիկ ու ոչ քրիստոնեավայել պահվածքը` ի գին ինչ-ինչ անձնական գծուծ հաշիվների:

Հարկ է նշել, որ ճեմարանի գործունեության վրա խիստ բացասաբար է ազդում «ծանոթ-խնամի-բարեկամ» հայտնի սկզբունքը, որի հետևանքով մի տեսակ առտնին միջավայր է կազմավորվում, ինչը որոշակիորեն պատճառ է դառնում այդօրինակ սաների շփացման համար` հենց տեսչության մեղքով: Չի բացառվում, որ շատ եպիսկոպոսների, վարդապետների, քահանաների, Մայր Աթոռի պաշտոնյաների, դասախոսների, ինչու չէ, նաև տեսչական անդամների ազգականները, մտերիմները, հարևանները որոշեն ընդունվել ճեմարան: Սա նշանակում է, որ նրանք արդեն իսկ իրենց արտոնյալ և ապահովագրված պիտի զգան` կռթնելով իրենց ծանոթ հովանավորների մեջքին: Եվ ամեն անգամ, երբ այդ ուսանողներն իրենց դուրս դնեն ճեմարանականի կերպարից, թերանան ուսման մեջ, ապա մտահոգվելու բան չունեն, քանի որ իրենց հովանավորները հարկ եղած դեպքում կմիջամտեն, և հարցը «ոտքի վրա» կփակվի: Այսպիսի երևույթները պարզապես կործանարար կարող են լինել հոգևոր ճեմարանի առաքելության համար: Պատկերացնո՞ւմ եք մնացյալ սաների հոգեվիճակը, որոնք ականատես են լինում, թե ինչպե՛ս մի քանի «լավ տղաներ» կարողանում են ճարպիկ գտնվել և իրենց հարցերը ժամանակին լուծել: Այս վարակը շատերին կստիպի մտածել, որ իրենք էլ կարող են ներկայանալ նրանց պես, ասել է, թե` «լավ տղա» երևալ, որպեսզի վաղը-մյուս օրը հասնեն նմանատիպ «հաջողությունների»: Ի՞նչ հավատք, ի՞նչ հոգևոր կյանք, կարևորը քծնել վերադասին, սողալ տեսչության առաջ, որպեսզի իրենց լավ աչքով նայեն:

Եթե այս ախտերին հանկարծ ավելանան որոշ ուսանողների մատուցած «ծառայությունները»` մատնությունները, սա արդեն ոչ միայն տեսչության համար կլինի վարկաբեկիչ, այլև ուսանողների փոխհարաբերություններում կստեղծի անառողջ, գուցե և` թշնամական մթնոլորտ, որն իր հետագա շարունակությունը կունենա նաև ճեմարանն ավարտելուց հետո: Ճեմարանի տեսչությունը հնարավորինս հավասարակշռված և խոհեմ պետք է լինի իր քայլերում` բացառելու այսպիսի վնասաբեր և խոտելի երևույթների ներթափանցումը ճեմարանական կյանքից ներս: Ճեմարանի տեսուչը պետք է լինի անաչառ իր որոշումներում և արդարադատ` ի հարկին պատժամիջոցներ ձեռնարկելիս: Բոլոր սաների կողմից սպասելի է, որ տեսուչը հոգևոր հայր և հոգևորականի տիպար լինի, որը ոչ թե վախեցնում է տեսակ-տեսակ պատիժներով և ինքնագլուխ հեռացումներով, այլ ամեն ճիգ գործադրում է` ի բարին փոխելու ուսանողների առօրյան, հոգևոր ներաշխարհը, կերտելով նրանց հոգևոր նկարագիրը` երբեմն խրատելով, երբեմն պահանջելով, երբեմն համբերելով, երբեմն պատժելով, բայց միշտ սիրով, քաղցրությամբ, բարի օրինակ լինելով:

Ճեմարանում տեսչություն-ուսանողություն հարաբերություններում թիվ մեկ խոչընդոտը սաների տածած անհաղթահարելի վախն է ու փոխադարձ անվստահությունը: Եթե տեսչությունը պետք է անկեղծ չլինի ուսանողների հետ, իսկ ուսանողներն էլ պետք է շարունակ խաբեն տեսչությանը, ապա որևէ համագործակցություն այսպիսի պայմաններում դատապարտված է չորացման: Համագործակցության բացակայության դեպքում էլ գործելու է հանրահայտ «տերթոդիկյան» մեթոդը` միայն այն տարբերությամբ, որ Տեր Թոդիկի ծեծին այժմ փոխարինելու է գալիս ճեմարանից հեռացումը: «Մեկ-երկուսին հեռացնելով` մյուսների աչքը է՛լ ավելի կվախենա, ինչն էլ կնպաստի ճեմարանում կարգապահության որակի բարձրացմանը»,- մտքում կարող է կրկնել ճեմարանի տեսուչը: Միայն թե այդ մեկ-երկուսը պիտի չլինեն հովանավոր ունեցող ուսանողները, որոնք ազգական են այս կամ այն հոգևորականին: Խե՜ղճ անպաշտպան ուսանողներ, այսքանից հետո նրանցում ինչպե՞ս չի կոտրվի այն հոգևոր խանդը, որը նրանց դրդել էր ճեմարանի սան դառնալու: Այս մեթոդով, տևական վախի ներշնչումով, դաժանության օրինակ հանդիսանալով, տեսչություն-ուսանողություն պատնեշով ճեմարանում անխուսափելիորեն կձևավորվի մի այնպիսի բռնապետական համակարգ, որի առկայությամբ այլևս հոգևոր մթնոլորտի մասին խոսելն իսկ ավելորդ կդառնա` իր տեղը զիջելով մարդկային տարատեսակ արատներին:

Ինչպես գրում է Երուսաղեմի հայոց Պատրիարք Նուրհան արք. Մանուկյանը, «սպառնալիքը չի՛ պատշաճիր կրօնականին…, որմէ կ’ակնկալուի իբր իրա՜ւ ՀՕՐՄԷ ու ներողամիտ ՄԵԾԱՒՈՐէ սիրով ու ներողամիտ ոգիով վերաբերիլ իր զաւակներուն եւ կամ ստորադասներուն հետ եւ նկատմամբ… Ինչպէս որ գեղեցիկ բնութիւնը կարիք ունի ազատ շունչի ու լոյսի, մինչ փակ եւ մութ տեղերու մէջ անոր կեանքը կը դառնայ վատառողջ եւ հետեւաբար անշնչելի ու սահմանափակ, նոյնն է պարագան նաեւ ընկերային կեանքին, կազմակերպութիւններուն եւ կրօնական հաստատութիւններուն»: Նույնն է պարագան նաև հոգևոր-կրթական հաստատությունների: Այնպես պետք է աշխատել, որ ճեմարանի ուսանողը չնկատի իր ընտանիքի հեռավորությունը, այլ իրեն զգա ինչպես իր երկրորդ տանը, որտեղ իր լսարանակից եղբայրների և տեսչության անդամների հետ կստեղծվի մի նոր հոգևոր ընտանիք: Եթե ստացվի այս մակարդակին հասնել, ապա կարելի է ասել, որ հոգևոր ճեմարանի առաքելությունը հուսալի և ապահով է:

Շարունակելի

Եղիա Խաչատրյան
Գևորգյան ճեմարանի նախկին փոխտեսուչ

Աղբյուրը՝ hetq.am

Հոգևոր ճեմարանի առաքելությունը

Գևորգյան ճեմարանի սաները 
Լուսանկարիչ՝ Գարեգին Հովսեփյան
Գևորգյան ճեմարանի սաները
Լուսանկարիչ՝ Գարեգին Հովսեփյան

Հայ ժողովրդի կյանքում քրիստոնեական հավատքը դարեր շարունակ խարսխված է եղել նրա հոգևոր-իմացական, ազգային-եկեղեցական և բարոյակրթական արժեհամակարգին: Հոգևոր կրթությունն անբաժանելի տեղ է զբաղեցրել հայ գիտական մտքի զարգացման, ազգային դպրության կերտման ճանապարհին: Պատահական չէ, որ մեր վաղ և ուշմիջնադարյան բոլոր պատմիչները, մտավորականները, մատենագիրները միաժամանակ խորը քրիստոնյաներ են եղել հոգևորական լինելուց առաջ` սկսած Մովսես Խորենացուց, Անանիա Շիրակացուց մինչև Մխիթար Գոշ, Գրիգոր Նարեկացի և այլ բազում երախտավորներ: Սա առաջին հերթին վկայում է այն մասին, որ Լուսավորչի ժամանակներից ի վեր հայի կենցաղը, մտածողությունը, դաստիարակությունը երբեք տարանջատված չեն եղել իր հայրերի լուսեղեն հավատքից: Այդ պատճառով էլ գիտությունն ու դպրությունը սկզբնավորվել և առաջադիմել են վանքերում, որոնցից հատկանշական են Գլաձորի, Տաթևի, Գեղարդի վանքերը, Գոշավանքը, Սաղմոսավանքը, ինչպես նաև Մուշի Սբ. Կարապետ, Աղթամարի Սբ. Խաչ, Կտուց անապատի վանքերը` Արևմտյան Հայաստանում, և այլն:

Բարեբախտաբար թե դժբախտաբար, այն ժամանակ չեն եղել ներկա դարաշրջանի տեխնիկական առաջընթացը, գիտական նվաճումները, որոնք էլ ստիպել են մեր նախնիներին առավել ևս կենտրոնանալ իրենց հոգևոր կրթության, գրական կոթողների վրա` լավագույնս թրծվելով կրոնական դաստիարակության և ներհայեցողական կյանքի մեջ: Արդյոք կգրվեի՞ն այն հարյուրավոր մեծարժեք մատյանները, որոնք ծնունդ են առել մոմի լույսի ներքո, անքուն գիշերների և անդուլ ու տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ, եթե այն ժամանակ լինեին համացանցային խայտաբղետ, երբեմն` օգտակար, հաճախ էլ` անիմաստ, ընդհանուր առմամբ` վնասակար թափառումները, ժամանցային հսկայական վատնումները, զվարճանքի սին զբաղումները:

Մերօրյա տեղեկատվական հորձանուտում և եթերային պատերազմում մենք գրեթե ժամանակ չենք հատկացնում մեր անձերի հոգևոր կրթությանը, ինչը սկզբունքորեն անհրաժեշտ է մեր կյանքում քրիստոնեական ավիշը կենդանի պահելու և ուղղափառ հավատքն ապրելու համար: Խորհրդային ժամանակներից մնացած աստվածամերժությունը, ապակրոն և նյութապաշտ կենսակերպը ձևախեղել է հայի հոգեբանությունը` նրան կտրելով մի ամբողջ հոգևոր ժառանգությունից: Որևէ ազգի ինքնաոչնչացումը առաջին հերթին սկսվում է նրա հոգևոր-բարոյական խորը ճգնաժամից: Չենք էլ նկատում, թե երբեմնի քրիստոնյա Հայաստանը որքա՜ն է հեռացել իր դարավոր ավանդույթներից, դավանած սկզբունքներից, հոգևոր դիմագծից…

Վերջին տասնամյակում հաճախ ենք սրտի ցավով և հուզումով կարդում, լսում ու ականատես լինում Հայ Առաքելական եկեղեցու, Սբ. Էջմիածնի նվիրապետության, նրա գահակալի և եկեղեցական դասի հասցեին հնչող դառն ու անթաքույց քննադատություններին: Անշուշտ, առողջ և անաչառ քննադատությունները միշտ էլ կառուցողական կարող են լինել` նպաստելով առկա բազմաթիվ եկեղեցական խնդիրների սրբագրմանն ու լուծմանը, բայց միաժամանակ այս հոգևոր ավերակներից մեծապես օգտվում և չարախնդում են եկեղեցու և հավատքի թշնամիները` մի կողմից աղանդավորները, մյուս կողմից` հեթանոսներն ու աթեիստները: Վերջիններիս թիվն զգալի է դարձել հայրենիքում անկախությունից ի վեր: Կարծես` սա քիչ էր, հիմա էլ աշխարհիկացումն ու նյութապաշտությունն են մուտք գործել եկեղեցի, որոնք ներսից թուլացնում և քայքայում են եկեղեցու հոգևոր հիմքերը, մինչդեռ եկեղեցին իբրև օազիս պիտի լիներ անհավատության և մեղքի անապատում:

«Շողակաթ» հեռուստակայանի պատահական ակնդիրներին և եկեղեցական լրահոսին հեռվից հետևող ընթերցողներին կարող է թվալ, թե Հայաստանում իսկապես հոգևոր կյանքը ծաղկունք է ապրում` հիանալով նորակառույց և պերճաշուք եկեղեցիներով, որոնք տարեցտարի ավելանում են աղքատ ազգաբնակչության նոսրացած բնակավայրերում: Մինչդեռ իրականում ճիշտ հակառակ պատկերն է` հայ ժողովուրդը հոգևոր-բարոյական խորը անկում է ապրում հասարակության բոլոր ոլորտներում: Իսկ Մայր Աթոռի միակ մխիթարանքն էլ թերևս եկեղեցականների` հետզհետե աճող թվաքանակն է, ինչը մեծ մասամբ տեղի է ունենում բուն որակի հաշվին: Իսկ այդ որակը նախ և առաջ պետք է ապահովեն եկեղեցու հովանու տակ գործող հոգևոր-կրթական հաստատությունները:

Հայաստանի տարածքում Մայր Աթոռի ենթակայությամբ ներկայումս գործում են 3 հոգևոր-կրթական հաստատություններ` Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը, Սևանի Վազգենյան դպրանոցը և Հառիճի Թրբանճյան ընծայարան-ավագ դպրոցը: Նախկինում եղել է նաև Գյումրու ընծայարանը, որը մի քանի տարի առաջ փակվեց: Երևանի պետական համալսարանի կազմում էլ գործում է Աստվածաբանության ֆակուլտետը, ինչը, սակայն, ավելի շատ մանկավարժական ուղղվածություն ունի և ամենևին էլ հետամուտ չէ հոգևորականներ պատրաստելու գործին: Իսկ Ավանի Մխիթարյան վարժարանը պատրաստում է հայ վանական հոգևորականներ Վենետիկի Սբ. Ղազար կղզու վրա հիմնադրված Մխիթարյան միաբանության համար, որը, որպես կաթողիկե հայկական վանք, ուղղակիորեն ենթակա է Հռոմին:

Կասկածից վեր է, որ հոգևորականների ճիշտ պատրաստության գործընթացն ամենից էական ու պատասխանատու ոլորտն է Հայ եկեղեցու համար: Զարգացած, ուսյալ, հավատացյալ, նվիրյալ և աստվածավախ հոգևորականների դեպքում միայն Հայաստանում քրիստոնեական կյանքը կվերածնվի: Մարդիկ այսօր ավելի շատ նայում են հոգևորականի վարքին, համոզումներին, կենցաղին, պահվածքին, քան թե նրա երկարաշունչ ճառերին, հապճեպ ծիսակատարություններին, պաշտոնական տիտղոսներին: Այս մասին է արդարորեն նկատում 20-րդ դարասկզբի ֆրանսիացի գրող-քննադատ Ֆրանսուա Մորիաքը. «Ինձ համար քահանայի ամենաազդու քարոզը միշտ էլ եղել է իր կյանքը: Լավ քահանան ինձ ասելիք չունի. ես նայում եմ նրան, և դա ինձ բավական է»:

Առաքյալները պարզ ու հասարակ մարդիկ էին, որոնք իրենց Վարդապետի` Քրիստոսի օրինակով մտնում էին ժողովրդի մեջ և շփվում ամենատարբեր խավերի հետ: Անտեղի և սխալ է մտածել, թե քահանան պետք է նստի իր գրասենյակում և հույսով սպասի, թե ով է բախելու իր դուռը, որպեսզի մի քանիսի անուններն արձանագրել տա Մկրտության, Պսակի կամ հուղարկավորության առիթներով, կամ թե ով է մոտենալու աղի օրհնության, երբեմն էլ` այսինչ կամ այնինչ վկայականն ստանալու համար: Եկեղեցի-ժողովուրդ կապի սերտացման գործում անփոխարինելի է ճշմարիտ հոգևոր հովիվների ամենօրյա հոգեխնամատարությունը: Եթե քահանան հոգ չտարավ իր համայնքի հոգևոր դարձի, քրիստոնեական կյանքի ու ի վերջո` փրկության համար, դա անելու են և արդեն իսկ անում են խորամանկ աղանդավորները, «որոնք մոտենում են ձեզ ոչխարների զգեստներով, բայց ներսից հափշտակող գայլեր են» (Մատթ. 7:15):

Երուսաղեմի հայոց Պատրիարք Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկյանն իր հրապարակային նամակներից մեկում գրում է, թե` «ժողովուրդը եւ Մայր եկեղեցին ամէն ժամանակէ աւելի կարիքը ունին մաքրակրօն, զարգացած եւ իրա՜ւ եկեղեցականներու…»։ Ֆրանսիայի հայոց թեմի նախկին Առաջնորդ Նորվան արքեպիսկոպոս Զաքարյանն էլ իր հրաժարական նամակում վերոհիշյալ տեսլականին հակադրում է մեր ունեցած թախծոտ ներկան` իր «անկառավարելի» եկեղեցականներով, որոնք դաստիարակված են «բիզնէսի հոգեբանութեամբ»: Սա անվիճելի հաստատում է, ինչը լուրջ և տևական մտորումների տեղիք պետք է տա հոգևոր ճեմարաններին ու դպրեվանքերին, որոնք հանդիսանում են եկեղեցու հոգևոր արգանդը, որտեղից պիտի ծնվեն նորաբողբոջ հայ հոգևորականները: Եվ ինչ-որ ցանվեն այդ ուսումնառության տարիներին, դա էլ հետո հնձելու է հայ ժողովուրդը: Այն կարող է լինել և՛ օրհնություն, և՛ պատուհաս ազգի համար: Այսօրվա սխալները վաղը չափազանց դժվար կլինի ուղղել: Մենք հավատում ենք Հայ եկեղեցու բարեկարգությանը, որն անխզելիորեն վերաբերում է նաև հոգևոր-կրթական հաստատությունների գործունեությանն ու առաքելությանը: Լավ է ուշ սթափվել, քան թե երբեք չարթնանալ հոգևոր թմբիրից, ինչն անդառնալի հետևանքներ է թողնելու եկեղեցական կյանքում:

Այս հոդվածաշարում մաս առ մաս պիտի անդրադառնանք ներճեմարանական մի շարք խնդիրներին ու հրատապ բարեկարգումներին` կատարելով համապատասխան ախտաճանաչումներ և վերլուծումներ, եթե ուզում ենք, որ Հայ եկեղեցին ունենա «մաքրակրօն, զարգացած եւ իրա՜ւ եկեղեցականներ»: Մինչև այսօր ճեմարանի բարեկարգության թեման փակ է եղել անգամ ճեմարանի տեսչության համար, որն ասես մի չգրված տաբու էր, սակայն ժամանակն է, որ կոտրվի այդ պատնեշը, և ճեմարանը ներկայանա ու վկայվի որպես իրական հոգևոր հաստատություն: Ճեմարանում առկա խնդիրների մասին առաջին անգամ համարձակորեն բարձրաձայնել է Սևանի Վազգենյան դպրանոցի երբեմնի տեսուչ Գարեգին աբեղա Հարությունյանը, ով, անկեղծ լինելու համար պետք է ասել, չափազանց հարգված և սիրված էր ինչպես դպրանոցի իր ուսանողների, այնպես էլ Էջմիածնի միաբանների կողմից` որպես խելացի, ազնիվ և ողջամիտ հոգևորական, որին, ավա՜ղ, մեկընդմիշտ կորցրեց Հայ եկեղեցին:

Շարունակելի

Եղիա Խաչատրյան
Գևորգյան ճեմարանի նախկին փոխտեսուչ

Աղբյուրը՝ hetq.am

Օտար տերությունների ազդեցությունները հայոց կաթողիկոսական ընտրությունների վրա

Սկիզբը՝ այստեղ

Սուտ խոստումներ տալով հանդերձ՝ Հովսեփ Արղությանը, որ ռուսաց արխիվներում հիշատակվում է որպես Արգուտինսկի, չէր մոռանում, որ աչքադրած տարածաշրջանում Ռուսաստանի քաղաքականությունը, այնուամենայնիվ, նեցուկ պիտի ունենա, և այդ նեցուկը կարող էր լինել կաթողիկոսական աթոռին իրեն բազմեցնելու հայ ժողովրդի միահամուռ ցանկությունը: Եվ Արղությանը հորդորում է Կ. Պոլսի պատրիարքին, որ նա հօգուտ իր թեկնածության համակամություն սերմանի Թուրքիայի մայրաքաղաքի հայ բնակչության մեջ: Սակայն Կ. Պոլսում Արղությանի թեկնածությունը հավանության չի արժանանում: Քաղաքի հայությունը չէր ուզում, որ Դանիել պատրիարքը թողնի իր պաշտոնը: Կ. Պոլսի մեծահարուստ հայերի՝ ամիրաների ժողովը, նկատի ունենալով Օսմանյան կառավարության դիրքորոշումը, կաթողիկոս է ընտրում Նիկոմեդիայի Բարդուղիմեոս եպիսկոպոսին: Քանի որ կային կաթողիկոսական աթոռին հավակնող այլ փառամոլ հոգևորականներ, սկսվում է մրցակցություն: Փառամոլ հավակնորդներից մեկն էլ Էջմիածնի Գալուստ եպիսկոպոսն է եղել:

Հովսեփ արք. Արղությանի զինանշանը
Հովսեփ արք. Արղությանի զինանշանը

Տարբեր խմբեր սկսում են պայքարն իրար դեմ, գրգռում են ժողովրդին, իրենց ցանկալի թեկնածուին կաթողիկոս դարձնելու համար թուրք պաշտոնյաներին կաշառքներ են խոստանում: Ի վերջո, փոխզիջումային որոշում է կայացվում, համաձայն որի՝ Դանիել պատրիարքն ընդունում է կաթողիկոսի պաշտոնը, իսկ Դավիթ արքեպիսկոպոս Ղորղանյանը դառնում է Կ. Պոլսի պատրիարք: Բայց այս որոշումը որոշակի շրջանակներ չեն ընդունում, ու խռովություններ են սկսվում: Գալուստ եպիսկոպոսը եկեղեցում թույլ չի տալիս, որ Դավիթ Ղորղանյանը նստի պատրիարքական աթոռին, և ժողովուրդը Գալուստին դուրս է վռնդում եկեղեցուց: Սկսվում են անկարգություններ, և իշխանությունները ստիպված են լինում միջամտել:

Տեսնելով, որ իր օգտին ժողովրդական համաձայնություն չի կայանում, վիրավորված Արղությանն սկսում է գործել Ռուսաստանի իշխանությունների աջակցությամբ: Կ. Պոլսի դեպքերին նախորդող ժամանակաշրջանում, պատրվակ դարձնելով այն հանգամանքը, որ ընտրական ցուցակում հանդիպող Դանիելի անունից հետո մտցված է նաև իր անունը, Արղությանն Էջնիածնում իրեն տեղապահ է կարգում Մինաս արքեպիսկոպոսին և նրան հանձնարարում կառավարել վանքի տնտեսությունը մինչև իր՝ Էջմիածին ժամանելը: Տեղեկանալով, թե ինչ տրամադրություն է տիրում Կ. Պոլսում, նա կտրականապես հայտարարում է, թե ինքը ոչ ոքի չի ընդունում կաթողիկոս, և հանձնարարում է հայտնել Դանիելին, որ չգնա Էջմիածին, իսկ եթե արդեն ճանապարհին է, վերադառնա իր տեղը:

Միահեծանության տենդով համակված այս վայ-հոգևորականն իր խրոխտ վճիռներն ուղեկցում է սպառնալիքներով, թե ազգի մեջ հրդեհ կբռնկվի, թե իրեն անտեսելը խառնակությունների ու դժբախտությունների դուռ կբանա: Այս հարցում նա իրավացի է, որովհետև երբ հայոց ներքին գործերին միջամտել է Ռուսաստանի դրածո գործակալը, անպայման նվազագույնը խառնակություն է տեղի ունեցել: Ռուսաստանի քաղաքականությունը, որի իրականացմանը լծված էր Արղությանը, այն էր, որ առանց Ռուսաստանի կայսեր հավանության Էջմիածնում կաթողիկոս չի կարող լինել:

Առաջին անգամ էր, որ Էջմիածնի կաթողիկոսի ընտրության գործում, բացի Թուրքիայից ու Պարսկաստանից, վճռական ձայն էր ստանում նաև Ռուսաստանը: Եվ Ռուսաստանն իր այս քաղաքական սկզբունքն ամենայն եռանդով սկսում է պաշտպանել: Ռուսաստանի կառավարությունը կարգադրում է Գեորգի թագավորին և Վրաստանում գտնվող ռուսական զորամասի հրամանատար Կովալևսկուն, որ եթե Հովսեփի փոխարեն մեկ ուրիշն ընտրվի կաթողիկոս, պիտի թույլ չտան, որ նա մուտք գործի Էջմիածին և այնտեղ օծվի:

Մարտի 23-ին Արղությանը նամակ է գրում Դանիել պատրիարքին՝ «ապացուցելով», որ միայն ինքն իրավունք ունի լինել ամենայն հայոց կաթողիկոս, որովհետև ինքը Գրիգոր Լուսավորչի տոհմից է, և հորդորում է զուր խռովություններ չհարուցել: Ապրիլին Արղությանն իր ձեռնասուն Կարապետ վարդապետին ուղարկում է Կ. Պոլիս՝ նրան հրահանգելով բացատրել այնտեղի հայերին, թե Դանիելն իր պատրիարքության ընթացքում որևէ օգտակար աշխատանք չի կատարել և իրավունք չունի կաթողիկոսության հավակնել, քանի որ կաթողիկոս լինելուն միայն ինքն է արժանի:

Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպանը հայտնել էր, թե Կ. Պոլսի հայերը 40 քսակ կաշառք են տվել մեծ վեզիրին և այդպիսով գլուխ են բերել իրենց նպատակը: Հովսեփին վրդովեցրել էր հատկապես այս հանգամանքը, և նա Կարապետ վարդապետին հանձնարարել էր համոզել պատրիարքին, որպեսզի նա հնազանդվի իրեն՝ որպես կաթողիկոսի: Կարապետին տրված նամակի վերջում նա ստորագրել էր «կաթողիկոս»:

Երբ, այնուամենայնիվ, ի մեծ ցավ Արղությանի՝ հայտնի է դառնում, որ Ռուսաստանի թեկնածուի կողմնակիցները վերջնականապես պարտվել են Կ. Պոլսում, մինչ այդ սպասողական դիրք բռնած և միայն հայերի միջոցով գործող ռուսական իշխանությունը հանդես է գալիս Թուրքիային ուղղված կտրական պահանջներով: Ռուսաստանն իր շահերին հակասող է համարում Դանիելի՝ կաթողիկոս դառնալը, որովհետև Արղությանը նրա մասին վկայել էր, թե նա բավականաչափ նվիրված չէ Ռուսաստանի շահերին: Կայսր Պավելի հրամանով Ռուսաստանի դեսպանը Բարձր Դռանն առաջարկում է արգելել Դանիելի մեկնումը Էջմիածին: Դեսպանը նաև հայտարարում է, թե կայսր Պավելի համար շատ հաճելի կլինի, եթե Թուրքիայի կառավարությունը դադարեցնի վեճերը Կ. Պոլսի հայերի միջև և մայրաքաղաքի բոլոր հայերին համոզի կաթողիկոս ճանաչել Հովսեփ արքեպիսկոպոսին:

Այդ ժամանակաշրջանում Թուրքիան Ռուսաստանի հետ լավ հարաբերությունների մեջ էր և չէր կարող անտեսել ցարի ցանկությունը: Թուրքիայի ռեյս էֆենդին (արտաքին գործերի նախարար), ստանալով սուլթան Սելիմի համաձայնությունը, Ռուսաստանի դեսպանության պաշտոնյային ասում է. «Հովսեփ արքեպիսկոպոսն այստեղի հայ հասարակության կողմից կընտրվի Էջմիածնի կաթողիկոս, և ձեր դեսպանն այս մասին կարող է հենց հիմա զեկույց ուղարկել նորին մեծությանը»:

Իր խոստումն իրագործելու համար Թուրքիայի կառավարությունը բանտարկում է խռովության պարագլուխներին, Դանիել պատրիարքին ու կաթողիկոսական մյուս թեկնածու Գալուստ եպիսկոպոսին էլ արտաքսում է Կ. Պոլսից, իսկ Դավթին ուղարկում է Էջմիածին՝ նրա ձեռքը տալով սուլթանական ֆերմանը (հրովարտակ), որով կաթողիկոս էր հաստատվում Արղությանը:

Դանիել պատրիարքը մայիսի 16-ին հասնում է իր աքսորավայրը՝ Տենեդոս կղզի, բայց շուտով հրաման է ստանում գնալ Թոխաթ: Այս կապակցությամբ Ռուսաստանի դեսպանն Արղությանի բարեկամներին հաղթական պարծենկոտությամբ տեղեկացնում է. «Դանիել պատրիարքն այժմ ձեզ ողջունում է Տենեդոսից, ուր աքսորվել է»: Կ. Պոլսի պատրիարք է նշանակվում Արղությանի կողմնակիցներից մեկը՝ Հովհաննես եպիսկոպոսը, և հուլիսի 14-ից նոր պատրիարքի հրամանով Կ. Պոլսի եկեղեցիներում սկսում են հիշատակել Հովսեփի անունը՝ որպես կաթողիկոսի:

Ռուսաստանի քաղաքականությունը հաղթել էր, և Արղությանն սկսում է կաթողիկոսական իր իրավունքները գործի դնել: Գրում է կոնդակներ և ուղևորվում Աստրախան, որպեսզի այնտեղից նախապատրաստվի գնալ Էջմիածին: Այստեղից նա դիմումներ է հղում ցարին՝ խնդրելով իրեն ռոճիկ նշանակել այն անձնվեր ծառայությունների համար, որ մատուցել էր Ռուսաստանին, խնդրում է իրեն շնորհել Սբ. Աննայի առաջին աստիճանի շքանշան, սահմանագլխի ռուս իշխանավորների հետ հարաբերությունների վերաբերյալ հրահանգներ տալ: Նա նույնիսկ խնդրում է, որ Ռուսաստանի կառավարությունը Էջմիածնի կաթողիկոսական աթոռի կողմից նշանակված ներկայացուցիչներին (վեքիլներ) օտար պետությունների ներկայացուցիչների հետ իրավահավասար ճանաչի:

Կայսր Պավելը հրամայում է Հովսեփին ընդամենը հազար ռուբլի տալ` ուղևորակառք գնելու համար և 25 արշին դիպակ` կաթողիկոսական զգեստի համար: Կայսրը նրան նոր ռոճիկ չի նշանակվում, որի փոխարեն հրամայում է Հովսեփին ցմահ վճարել այն ռոճիկը, որն ստանում էր Ռուսաստանում: Կայսրը նաև Կովկասյան բանակի հրամանատար Կնորինգին հանձնարարում է նոր կաթողիկոսին Աստրախանից Էջմիածին ապահովությամբ ճանապարհել: Հովսեփը շհորհակալ էր այդքանից՝ միայն ափսոսալով, որ չէր ստանում իր խնդրած շքանշանը: Արղությանը Ռուսատանի կայսրին իր անհուն երախտագիտությունն արտահայտել է 1800 թվականի նոյեմբերի 14-ին կազմած գրությամբ, որտեղ խոստովանել է, որ կայսրն է իրեն կաթողիկոս դարձրել:

Շատ շուտով Պարսկաստանը ցույց է տալիս, թե որքա՜ն անզոր պիտի լինի ռուսական ահռելի ուժի վրա հույս դրած ու ռուսական խոստումներով ոգևորված կաթողիկոսը: 1800 թվականի ամռանը պարսկական բանակը պաշարում է Երևանը և ուզում է արշավել դեպի Թիֆլիս: Ամբողջ Արարատյան դաշտն ու նաև Էջմիածինը ենթարկվում են թալանի և կողոպուտի: Նորանշանակ կաթողիկոսին այդ մասին լուրը շուտ է հասնում, և նա ստիպված է լինում աղերսագիր ուղարկել պարսից շահին ու դժբախտության մասին տեղեկացնել Ռուսաստանի իշխանությանը:

Արղությանը չի հասցնում վայելել կաթողիկոսական պաշտոնը: Աստրախանից հազիվ հասնում է Թիֆլիս ու այնտեղ էլ 1801 թ. մարտի 9-ին վախճանվում: Էջմիածնի միաբանությունը, Երևանի սարդարի գործուն միջամտությամբ, ապրիլի 28-ին կաթողիկոս է ընտրում Դավիթ արքեպիսկոպոսին: Արղությանի հետևորդ ռուսասեր հոգևորականները 1802 թվականի մայիսի 28-ին Բագրևանդի գավառի Ուչքիլիսի վանքում կաթողիկոս են օծում Դանիել արքեպիսկոպոսին: Դրանից հետո սկսվում է «Դավիթ-Դանիելյան» կռիվը:

Մինչև 1807 թվականի ապրիլը Էջմիածնում կաթողիկոս էր Դավիթը, իսկ Դանիելը՝ որպես գերի, պահվում էր Մարաղայում: Ռուսական, պարսկական և թուրքական կառավարությունները չեն հապաղում իրենց շահերին ծառայեցնել այս կռիվը: Միջամտելով Էջմիածնի կաթողիկոսական ներքին գործերին՝ նրանցից յուրաքանչյուրն աշխատել է այն օգտագործել՝ իր ազդեցությունը Հայաստանում ամրապնդելու համար: Դանիելը և նրա համախոհները Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու ջերմեռանդ կողմնակիցներ էին, իսկ Դավիթն ու իր համախոհները Պարսկաստանի և Թուրքիայի կողմնակիցներ էին:

Երբ ռուսական կառավարությանը հայտնի են դառնում Դավթի դիքորոշումն ու գործողությունները, անմիջապես Դանիելի թիկունքին է կանգնում: Արդյունքում` գեներալ Ցիցիանովը Երևանի Մահմադ խանից պահանջում է Էջմիածնի կաթողիկոս ճանաչելԴանիելին, իսկ Դավթին ուղարկել Թիֆլիս: Խանը մերժում է Ցիցիանովի պահանջը, ինչն էլ Կովկասում գտնվող ռուսական զորքերի հրամանատարությանը առիթ է տալիս 1804 թվականի գարնանը արշավանք սկսել Երևանի վրա:

1807 թվականի ապրիլին, ռուսական կառավարության միջամտությամբ, Էջմիածնի կաթողիկոսական գահը հանձնվում է Դանիելին: 1808 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Դանիելը մահանում է, և 1809 թվին կաթողիկոս է ընտրվում Ռուսաստանի հայոց թեմի առաջնորդը` Եփրեմ արքեպիսկոպոսը: Արղությանը չկար, բայց նրան վստահված գործը հիմնականում արված էր. Էջմիածնի աթոռն այլևս Ռուսաստանինն էր, իսկ Հայոց եկեղեցին` նրա հլու կամակատարը: Պավելը թերագնահատել էր իր ստրուկի ծառայությունները. Արղությանը ոչ միայն Սբ. Աննայի, այլև առավել բարձր հարգի շքանշանների էր արժանի:

Համլետ Մելիքյան

Հայոց կաթողիկոսական նոր ընտրությունը և Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը

Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղության
Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղության

1799 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Էջմիածնում վախճանված ծեր ու հիվանդ Ղուկաս կաթողիկոսի հաջորդի ընտրության հարցը դեռևս նրա մահվանից առաջ էր դարձել քննության առարկա:

Կաթողիկոսական գահի ամենահավանական թեկնածուներից էր Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը: Ղուկաս կաթողիկոսի մահից դեռ երկու տարի առաջ նա սկսել էր նախապատրաստվել այդ բարձր պաշտոնն ստանձնելուն: Իսկ նախապատրաստական աշխատանքների կենտրոնատեղին Թիֆլիսն էր, որովհետև այստեղ էին Արղությանի ազդեցիկ ազգականները, ով վրաց արքունիքում մեծ հեղինակություն ուներ: Գեորգի թագավորը և նրա արքունիքի հայազգի մեծամեծերը շարունակ գրում էին նրան, թե ցանկանում են նրան տեսնել հայոց հաջորդ կաթողիկոս:

Հովսեփ Արղությանին խորհուրդ են տալիս Պետերբուրգից գալ Ռուսաստանի հարավ, մոտենալ կովկասյան սահմաններին, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում, այսինքն` երբ վախճանվի Ղուկասը, հնարավորինս արագ հասնի Էջմիածին ու տիրի կաթողիկոսական գահին: Բայց Հովսեփը վրաց թագավորի ու հայ մեծամեծերի խորհուրդներն անտեսում է ու մնում Պետերբուրգում, որովհետև համոզված էր, որ ռուսական կառավարության միջոցով կկարողանար իրագործել իր ձգտումը:

Ղուկասի մահից երկու օր անց Էջմիածնի Մայր տաճարում նոր կաթողիկոսի ընտրության ժողով է գումարվում: Ընտրողներն էին Էջմիածնի միաբանները, Երևանի մելիքներն ու ազդեցիկ աղաները, բայց այդ ժամանակներում վճռական խոսքը վերապահված էր Կոստանդնուպոլսի հոգևորականությանն ու հայ ամիրաներին:

Այդուհանդերձ, Էջմիածնի ընտրական ժողովի մասնակիցների մեջ Հովսեփ Արղությանի կողմնակիցները շատ քիչ էին ու աննշան: Միակ նշանավորը եղել է թիֆլիսեցի Դավիթ արքեպիսկոպոս Ղորղանյանը: Սա մի փառասեր անձնավորություն էր, որին հոգևորականները չէին սիրում: Բայց սրա ուժն ու ազդեցությունը զորեղ էր այնքանով, որ Երևանի շատ ազդեցիկ մելիքներից մեկը` Աբրահամը, նրա եղբոր աներն էր:

Ղուկաս կաթողիկոսի մահվանից մեկ ամիս առաջ Արղությանին հայտնելով ծերունի կաթողիկոսի մոտալուտ վախճանման մասին` Դավիթ արքեպիսկոպոսը Էջմիածնի գահին հենց նրան տեսնելու իր և ուրիշների ջերմ ցանկությունն էր հայտնել: Այնուամենայնիվ, Էջմիածնի ժողովն առաջին օրը չի կարողանում թեկնածուներ առաջադրել: Մեծամասնությունը տրամադրված է եղել՝ ընտրելու Կ. Պոլսի Դանիել պատրիարքին, բայց կարծիքներ են հնչել, որ քանի որ նա նոր է պատրիարքական պաշտոնն ստանձնել, ուստի շատ հավանական է, որ պոլսեցիները նրան բաց չթողնեն:

Կաթողիկոսի պաշտոնում առաջադրվում է նաև Հովսեփ Արղությանի թեկնածությունը, սակայն նրա ընտրության դեմ մի շարք հիմնավոր առարկություններ են լինում: Առարկողները պնդում էին, թե նրա ընտրությունն աղետաբեր կլինի թե՛ Էջմիածնի և թե՛ առահասարակ հայ ազգի համար` նկատի ունենալով նրա քաղաքական գործունեությունը ի նպաստ Ռուսաստանի և ընդդեմ Պարսկաստանի ու Թուրքիայի: Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակում նա ռուսական ծավալապաշտական քաղաքականության գործիք էր ծառայում, նույնիսկ թուրքական մի մզկիթ հայկական եկեղեցու էր վերածել, և այդ ամենը քաջ հայտնի էր Օսմանյան կառավարությանը: Գեներալ Զուբովի գխավորությամբ նա մասնակցել էր դեպի Պարսկաստան ռուսական զորքի արշավանքին, որը սաստիկ գրգռել էր պարսից կառավարությանը: Ժողովականներին նույնիսկ տեղեկացնում են այն մասին, որ երբ հանգուցյալ Ղուկաս կաթողիկոսին պարսիկները հարցնում են, թե ի՛նչ են նշանակում Հովսեփի այդ գործողությունները Զուբովի բանակում, նա երկյուղից պատասխանել է, թե Հովսեփը Ռուսաստանի հայերի անկախ առաջնորդն է և իրեն չի հպատակվում:

Հովսեփի թեկնածությանն ընդդիմացողները պնդում էին, որ այդ գործչին կաթողիկոս դարձնել չի կարելի այն պարզ պատճառով, որ հայերի ճնշող մեծամասնությունը Թուրքիայի ու Պարսկաստանի տիրապետության տակ է ապրում, իսկ հայերի թիվը Ռուսաստանում շատ չնչին է, ու չի կարելի չնչին թիվ կազմող համայնքի հոգևոր առաջնորդին համայն հայության կաթողիկոս ընտրել: Բացի քաղաքական հանգամանքից՝ Էջմիածնի ժողովականների համար մեծ նշանակություն է ունեցել նաև այն, որ տասնյակ տարիներ Ռուսաստանում առոք-փառոք ապրած ու ռուսական արքունիքի սիրելին դարձած Արղությանը գուցե չկամենա այդքան բարձր դիրքից իջնել ու մահմեդական բարբարոս իշխողների ձեռքի տակ հայությանը հովվել: Ահա այս պատճառաբանություններով մերժվում է Արղությանի թեկնածությունը:

Ժողովականները մի քանի անգամ նիստ են գումարում և, ի վերջո, Կ. Պոլսի պատրիարք Դանիելի հետ երկրորդ թեկնածու են ընտրում Ռուսաստանի նվիրակ Եփրեմ արքեպիսկոպոսին: Չկարողանալով իր թեկնածուին անցկացնել` Դավիթ Ղորղանյանը ջանում է, որ ընտրական թուղթը Կ. Պոլիս հասցնելու հանձնարարությունը գոնե իրեն տրվի, որպեսզի այնտեղ կարողանա պատրիարքի պաշտոն ձեռք գցել: Այդ բանը նա կարողանում է հաջողեցնել իր խնամի մելիք Աբրահամի աջակցությամբ:

Եվ այս Դավիթ Ղորղանյանը 1800 թ. հունվարին ճանապարհվում է Կ. Պոլիս: Երբ կաթողիկոսական ընտրության լուրը հասնում է Թիֆլիս, Վրաստանի Գիորգի թագավորը, հայ իշխաններն ու մեծամեծերն իրենց մոտ են կանչում Էջմիածնի միաբան Հովհաննես եպիսկոպոս Գեղարդակրին՝ հայտնելով, որ կայացրած ընտրությանն իրենք դեմ են, և որ Էջմիածնի միաբանությունը պետք է անպայման կաթողիկոս ընտրի Հովսեփ Արղությանին (ի դեպ, Արղության ազգանվան հիմքը՝ «արղութ» եզրույթը, մոնղոլական ցեղախմբերից մեկի՝ չաղաթայների լեզվում «լայնաթիկունք» է նշանակում), որովհետև նա՛ է միակ արժանավորը, և որ նրան լավ է ճանաչում Ռուսատանի կառավարությունը: Այս պահանջը կրկնում է նաև ռուսական զորքերի հրամանատար գեներալ Լազարևը:

Հովհաննես Գեղարդակիրն այս պահանջը շտապ հասցնում է Էջմիածին և խորհուրդ է տալիս Հովսեփին՝ երկրորդ ընտրելի թեկնածու հաստատել: Չգոհանալով այդքանով՝ Գիորգին հատուկ պատվիրակություն է ուղարկում Էջմիածին, որպեսզի նույնաբովանդակ պահանջագիրը, որի տակ ստորագրել էր նաև թագաժառանգ Դավիթը, ներկայացվի միաբաններին: Ճնշմանը չդիմանալով՝ Էջմիածնի միաբանությունը մի նոր գրություն է ուղարկում Կ. Պոլիս: Այս գրությունը բացատրում էր, թե ինչո՛ւ Հովսեփի թեկնածությունը չի առաջադրվել՝ պատճառաբանելով, թե Վրաստանի թագավորի և Թիֆլիսի հայության պահանջը հնարավոր չէ անտեսել, ուստի Եփրեմի փոխարեն երկրորդ ընտրելի թեկնածու է առաջադրվում Արղությանը՝ որոշումը թողնելով Կ. Պոլսի հայության իմաստությանը, թե ո՛վ պիտի ընտրվի կաթողիկոս: Էջմիածնի միաբանությունը միաժամանակ թուղթ է գրում նաև Արղությանին և հանգամանորեն բացատրում, թե քաղաքական ի՛նչ նկատառումների թելադրանքով էին իրենք հարկադրված եղել նրա անունը հանել ընտրելի թեկնածուների ցանկից:

Հովսեփ Արղությանը 1800 թ. հունվարի վերջին է ստանում Ղուկաս կաթողիկոսի մահվան լուրը, ու դեռ չիմանալով, թե ի՛նչ որոշում է կայացրել Էջմիածնի ընտրական ժողովը, շտապում է նամակներ ուղարկել Կ. Պոլիս ու Թիֆլիս: Այդ նամակներում նա իր ասելիքը շարադրում է որպես միակ կաթողիկոսական թեկնածու, որի դեմ ոչ մի առարկություն չի կարող լինել: Ասում է, թե սիրահոժար ընդունում է այդ ծանր լուծը, քանզի ժողովուրդն է դա ցանկանում: Եթե Էջմիածնի միաբանությունն այն կարծիքին էր, թե քաղաքական հանգամանքները թույլ չեն տալիս, որ Արղությանը կաթողիկոս լինի, ապա Արղությանը հենց այդ հանգամանքներն էր կարևորում որպես իր կաթողիկոսության զորեղ դրդիչ: Նամակները պարզորոշ ցույց են տալիս, որ նա մղվում է դեպի այդ պաշտոնը հատկապես Ռուսաստանի քաղաքականությանը ծառայելու համար:

Ռուսաստանի ապագա ծրագրերի իրականացման առումով Էջմիածինը մեծ կարևորություն է ներկայացրել թե՛ իր աշխարհագրական դիրքով և թե՛ մանավանդ հայության մեջ ունեցած մեծ կշռով: Իր հովանավորության տակ վերցնելով Վրաստանին, այնտեղ հաստատելով իր կառավարչությունը՝ Ռուսական կայսրությունը միաժամանակ սկսել էր եռանդուն միջամտել Էջմիածնի ներքին գործերին: Բնական է, որ այդ միջամտությունն է՛լ ավելի ազդու և իր համար ավելի արգասաբեր պիտի լիներ, եթե կաթողիկոսական գահին նստեր Արղությանի նման մի հոգևորական, որն ամբողջ էությամբ նվիրված ծառայում էր Ռուսաստանի շահերին: Լավ հասկանալով հանդերձ, թե ինչպիսի՛ն է լինելու կացությունը պարսկական իշխանության ներքո, այնուամենայնիվ, նա իրեն հուսադրել է այն բանով, որ իրեն խոստացել էին համակողմանի աջակցություն:

Արղությանին Ռուսաստանի բոլորանվեր ու անվերապահ կամակատարը դարձնելու համար կայսրությունն իրագործում է այս փառամոլ հոգևորականի վաղեմի երազանքը: Այդ երազանք-տենչանքը հետևյալն էր: Տարիներ առաջ նա ռուսական արքունիքին ներկայացրել էր մի հորինված տոհմագրություն, ըստ որի՝ իր տոհմը իբր թե սերում է պարսից Արտաշես Երկայնաբազուկ թագավորից, և այդ ծագման միակ «ապացույցն» այն էր, որ Վրաստանի Հերակլ թագավորը ստորագրել էր իր կազմած տոհմագրության տակ:

Ռուսաստանի նոր կայսրը՝ Պավելը, նրա տոհմին իշխանի տիտղոս է տալիս՝ այդ ամբողջ տոհմը «Արղության-Երկայնաբազուկ» անվամբ մտցնելով Ռուսաստանի ազնվականության շարքը: Բացի դրանից՝ նոր իշխանին հարավ-արևմտյան Ռուսաստանում երկու գյուղ է ընծայվում: Պատկերացնո՞ւմ եք, թե այդ անսահման փառասեր ու ռուսամոլ հոգևորականին Ռուսաց կայսեր այս «ողորմածությունը» որքա՜ն պիտի շոյած լիներ, եթե իմանաք, որ նա Հնդկաստանի հայ հոգևորականներին նամակներ է ուղարկել, որոնցում մանրամասն թվարկել է, թե ի՛նչ պարգևներ է ստացել Ռուսաստանի արքունիքից, ի՛նչ հանդեսների և ընդունելությունների է մասնակցել, ինքն անձամբ ի՛նչ միջոցառումներ է կազմակերպել:

Իր տպագրած գրքերում Հովսեփ Արղությանն իր հասցեին զետեղել է գովասանքներ ու փառաբանություններ, տպագրել իր տոհմային զինանշանը ու իր հոգևոր տիտղոսների կողքին դրել իր ստորագրությունն ու «իշխան» կոչումը: Արտաշես Երկայնաբազուկի այս ինքնակոչ «ժառանգը» իրեն Պարթև Արշակունի տոհմից սերված էր համարում, հետևաբար կարծում էր, որ ինքը Գրիգոր Լուսավորչի տոհմից է ու, բնականաբար, Լուսավորչի գահի լիիրավ ժառանգորդը: Նրա համոզմամբ՝ հայ ազգը, իր նման «փառահեղ արմատներ» ունեցող մարդուն կաթողիկոսացու դիտարկելով, նրա մեջ նաև պիտի տեսներ առհավատչյան այն բանի, թե ռուսները, ի հարգանս իրեն, հայությանը պիտի ազատագրեն թուրք-պարսկական ստրկությունից:

Շարունակելի

Համլետ Մելիքյան