«Ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ» (Եղիշէ)

Սկիզբ բլոգ էջ 2

Հայ ինքնության կորստի վտանգի առջև

Աշոտ Մելքոնյան
ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս
Աշոտ Մելքոնյան
ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս

«Ինձ վախեցնում է այն հանգամանքը, որ մեր կրթական համակարգում բազմաթիվ խնդիրներ ունենալու պարագայում հանկարծ կացինն իջավ հենց հայագիտական առարկաների վրա»,- այս մասին 24TV-ի եթերում ասել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը:

«Այդ ինչպե՞ս է լինում, որ Ռուսաստանի քաղաքացի լինելու համար պետք է անպայման ռուսերեն իմանաս և Ռուսաստանի պատմություն հանձնես… Թող հանեն, ինչո՞ւ են պարտադրում, իսկ Վրաստանի քաղաքացիություն ստանալու դեպքում պետք է իմանաս և՛ վրացերեն, և՛ Վրաստանի պատմություն»,- մտահոգված հարցնում է ակադեմիկոսը՝ հավաստիացնելով, որ բոլորովին արդարացված չէ Հայաստանի բուհական ծրագրերից «Հայոց լեզու», «Հայ գրականություն» և «Հայոց պատմության հիմնահարցեր» առարկաների «պարտադիր» բաղադրիչը հանելը:

Բանախոսի պնդմամբ՝ հիմա էլ խոսվում է այն մասին, որ, փաստորեն, համապատասխան նախագծով նախատեսվում է Գիտությունների ազգային ակադեմիայի վերացումը. «Թե ակադեմիան ի՞նչ կարգավիճակ է ունենալու, ի՞նչ նպատակներ ունի, շրջանառվող նոր օրենքի նախագծով ոչ մի բան պարզ չէ: Այսինքն՝ եթե բարձր մակարդակով խոսվում է, որ այն տարվելու է դեպի բուհեր, նշանակում է՝ Գիտությունների ակադեմիան, որը հիմնադրել են Հովսեփ Օրբելին, Վիկտոր Համբարձումյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Ավետիք Իսահակյանը և ուրիշներ, գրչի մեկ հարվածով պիտի վերանա և ամերիկյան համալսարանների օրինակով մենք պիտի գնանք դառնանք, տվյալ դեպքում, Պատմության ֆակուլտետի ինչ-որ գիտական հաստատություն»

Անդրադառնալով ԵՊՀ ուսանողների պահանջներին՝ Աշոտ Մելքոնյանը նշեց, որ ազգային կրթության հետ կապված նրանք լուրջ խնդիրներ և վտանգ են տեսնում: Պետք է սեղանի շուրջ նստել և հասկանալ խնդրո առարկան՝ ներգրավելով նաև մտավորականներին։ Բանախոսն անդրադարձավ նաև այս թեմայով Նիկոլ Փաշինյանի հնչեցրած մի քանի քննարկվող շեշտադրումներին, կրթական համակարգում առկա մի շարք այլ հարցերին, ինչպես նաև հետհեղափոխական Հայաստանում առաջ եկած անհանգստացնող հասարակական երևույթներին:

«Հիմա այնպիսի մի իրավիճակում ենք ապրում, որ անզգույշ մի խոսքը կարող է սարսափելի վնասներ պատճառել, ավերածություններ անել: Դրա համար խոսքերն ընտրելուց էլ պետք է զուսպ լինենք և փորձենք հասկանալ մեկս մյուսին: Եվ ամենագետի կեցվածքով, անսխալականության բարդույթով ոչ մեկս հասարակության մեջ հանդես չգանք: Ամենասարսափելի բանը սա է»,- իր խոսքը եզրափակելով՝ ասաց Աշոտ Մելքոնյանը:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

24TV-ի հյուրն է ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը

Աղբյուրը՝ 24news.am

Միւռոնին գործածութիւնը եւ պատրաստութիւնը

Սրբալոյս միւռոնի կաթսան՝ քօղով ծածկուած
Միւռոնին կաթսան՝ քօղով ծածկուած

Սկիզբը՝ այստեղ

Հին Ժողովուրդներու կեանքին մէջ, իւղը կամ սուրբ իւղը, ունէր շատ կարեւոր տեղ եւ դեր՝ ե՛ւ մեծարանքի, ե՛ւ մաքրութեան, ե՛ւ խաղաղութեան, ե՛ւ սիրոյ, ե՛ւ սրբութեան խորհդանիշ ըլլալով:

Հին Կտակարանին մէջ Սուրբ Իւղի գործածութեան կը հանդիպինք բազմաթիւ անգամներ, որպէս սրբացման եւ մաքրութեան խորհրդանիշ, այսպէս.

ա. Գլխուն թափելով առաջնորդ կամ թագաւոր օծելու համար (Ելից 29.7, Ա. Թգ. 10, Սղ. 45.7, 89.20):

բ. Քահանայ, քահանայապետ նշանակելու, օծելու համար (Թուոց 35.25, Սղ. 133.2):

գ. Խորան օծելու համար (Ելից 40.9), ու նաեւ ուխտի քար (Ծն.28.18):

դ. Խորանի սպասներ օծելու համար (Ելից 30.26-28, 40.9):

ե. Մեղքերու թողութեան համար (Ղւ. 14.29, Սղ. 23.5):

զ. Զգեստներ սրբելու, մաքրելու համար (Ելից 29.21):

է. Պատերազմական գործիքներ օծելու համար (Բ. Թգ. 1.21):

ը. Վէրքեր մաքրելու համար (Եզ. 16.39):

Նոր Կտակարանին մէջ իւղը կը գործածուէր որպէս նշան բժշկութեան, յարգանքի եւ Սուրբ Հոգւոյն ներգործութեան, այսպէս.

ա. Տէրը օծելու համար (Մր. 16.1, Ղկ. 7.38, Յհ. 11.2, 12.3):

բ. Հիւանդները բժշկելու համար (Մր. 6.13, Յակոբ 5.14):

գ. Արքայութեան կնիքին նշանը ըլալու համար (Բ. Կր. 1. 22):

Իսկ Հայց. Առաք. Սուրբ Եկեղեցւոյ պարագային, Սրբալոյս Միւռոնով կ’օծուին մկրտուող երեխաները, քահանաները, կուսակրօն հոգեւորականները, եպիսկոպոսները, կաթողիկոսները (բոլոր հոգեւորականները վերջին օծումով կը թաղուին), եկեղեցիները, եկեղեցւոյ սպասները, որմնանկարները եւ սրբոց պատկերները: Նախապէս նաեւ թագաւորները կ’օծուէին:

Միւռոնին նիւթերը
Միւռոնին նիւթերը

Առաջին հանգրուանին, Միւռոնօրհնէքէն 10 ամիսներ առաջ, պէտք է հաւաքել բոլոր այն նիւթերը, որոնք կ’օգտագործուին միւռոնի պատրաստութեան համար:

Բոլորն ալ կարելի է ձեռք ձգել, հնդկական շուկաներէն, որոնք այնքան շատ են Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, Հալէպի գոց շուկաներէն, Լիբանանի՝ Թրիփոլիի գոց շուկայէն: Իսկ եթէ քանի մը նիւթեր չգտնուին, կարելի է ապսպրել նախօրօք Սէուտի Արապիա գացող աշխատաւորներուն, Իրանէն կամ Արաբական Ծոցի երկիրներէն: Բերուի բալասանին համար, կարելի է նոյնիսկ Բերուի դեսպաններուն օժանդակութիւնը խնդրել: Վարդի իւղը կարելի է Ռումանիայէն՝ ընտիրը ունենալ:

Երկրորդ հանգրուանին, հաւաքուած նիւթերը պէտք է պղնձեայ սանդերու (հաւան) մէջ ծեծուին փոշիանալու եւ ապա մաղուելու համար, միշտ աղօթասացութեամբ եւ սաղմոսերգութեամբ:

Խոնարհում սրբալոյս միւռոնին

Երրորդ հանգրուանը, որ նոյն ինքն միւռոնը եփելու աշխատանքն է, պէտք է կատարուի գուրգուրոտ վերաբերումով: Արդարեւ, Միւռոնօրհնէքէն 47 օրեր առաջ, յետ Առաւօտեան Ժամերգութեան, պէտք է կատարուի իւղերու, տունկերու, սերմերու, հատիկներու եւ արմատներու օրհնութիւնը Վեհափառ Հօր գլխաւորութեամբ: Օրհնութեան աւարտին, մարեմանոթի (Bain-marie) ձեւով պատրաստուած խոշոր կաթսային մէջ, երկաթէ եռոտանիով 25 սանթի մեթր բարձրացուած համեմատաբար փոքր կաթսային մէջ ձիթենիի եւ դափնիի իւղերը կը լեցուին, իննը ժամ եփելու համար: Իննը ժամ եփելէ յետոյ ձէթն ու դափնին, եւ մաքրելէ յետոյ անոնց մրուրները, Երեկոյեան Ժամերգութեան սկիզբը, որ երկու օր կը կատարուի տեղւոյն վրայ, Վեհափառ Հայրապետը միաբաններու ընկերակցութեամբ կը պարպէ պատրաստուած տունկերու, ծաղիկներու, արմատներու եւ խունկերու մաղուած նիւթերը, արդէն մրուրներէն մաքրուած եւ միախառնուած: Այնուհետեւ, խմորով ծեփելէ յետոյ կաթսան, կը սկսի միախառնումը ձէթին եւ նիւթերուն: Երեք ժամը անգամ մը կը բացուի կափարիչը, յատուկ փայտէ շինուած շերեփով մը խառնելու համար, որպէսզի փոշին ձէթը քաշելով կաթսային յատակը չմնայ միայն: Եւ այսպէս երկու օր՝ գիշեր ու ցերեկ 48 ժամ եփելէ յետոյ, վերջ կը գտնէ միւռոնի պատրաստութիւնը:

Ուշադրութիւն. յաճախ նիւթերը ձէթին մէջ կը թափուին ամբողջութեամբ, բայց երբեմն նաեւ կտաւներու մէջ, որպէսզի ձէթը ծծէ կտաւին մէջ եղած համեմներուն բոյրը: Սակայն, կտորին մէջ դրուած նիւթը անպայման չի ձուլուիր ձէթին մէջ, օրինակ՝ խունկը, առանց խառնուելու կը քարանայ: Հետեւաբար, անիմաստ կ’ըլլայ անոր գոյութիւնը: Նախընտրելի է ամբողջութեամբ դնել եւ երեք ժամը անգամ մը խառնել:

Չորրոդ հանգրուանը միւռոնի պատրաստութեան, զայն զտելու աշխատանքն է: Միւռոնը եփելէ յետոյ երկու օր պէտք է հանգչի գանձատան մէջ, որպէսզի դիրտը (նստուածք) յատակ իջնելով դիւրին ըլլայ զայն զտել: Ապա, յատուկ կերպով պատրաստուած կտաւէ տոպրակներու մէջէն անցնելով կը սկսի զտումը: Կտաւը նախընտրելի է որ ըլլայ «խամ կտոր», որպէսզի կտորին ծակտիկները կարելի եղածին չափ ըլլան խիտ: Նախ՝ մէկ երես կտաւով, երկրորդ անգամ, երկու մէջ-մէջի զետեղուած կտաւներով, երրորդ անգամ, երեք մէջ-մէջի զետեղուած կտաւներով, չորրորդ անգամ, չորս մէջընդմէջ կարուած կտաւներով: Զտումի աշխատանքները վերջացած ըլլալով, Սրբալոյս Միւռոնի կաթսան մէջը լեցուն միւռոնով, սաղմոսերգութեամբ եւ շարականներու երգեցողութեամբ կը տեղադրուի Մայր Տաճարին Աւագ Խորանին ձախակողմը (աջակողմ):

Շարունակելի

Մեղրիկ Եպիսկոպոս Բարիքեան

Քրիստոսի միաւորութեան մասին

Քրիստոսի ծնունդը
 Երևանի Մատենադարան, ձեռ. 10675, էջ 177ա, 
 Մալաթիայի Աւետարան, 1267-1268 թթ.
 Ծաղկող՝ Թորոս Ռոսլին
Քրիստոսի ծնունդը
Երևանի Մատենադարան, ձեռ. 10675, էջ 177ա,
Մալաթիայի Աւետարան, 1267-1268 թթ.
Ծաղկող՝ Թորոս Ռոսլին

«Եւ Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»…
Յովհ. Ա 14

Բանը՝ Աստուծոյ Խօսքը (Λόγος), Որդին, մարմին եղաւ, այսինքն՝ առանց փոփոխման միաւորուեց մարմնին: Ոչ թէ Բանը վերածուեց մարմնի, այլ մնալով միշտ Բան՝ մարմին եղաւ՝ ըստ անճառ միաւորութեան: Բանի մարմնացումով յայտնի դարձաւ Քրիստոսի աստուածութիւնը, քանի որ Բանն առանց մարմնի Քրիստոս չէ, այլ՝ Բանը, որ մարմին եղաւ:

Արդ, Քրիստոս մարդկայի՞ն բնութեամբ է Աստուած, թէ՞ աստուածային բնութեամբ՝ Մարդ: Որպէսզի խոյս տանք երկակի ծայրայեղութիւնից՝ նեստորական մարդապաշտութիւնից եւ եւտիքեան շփոթութիւնից, հարկ է ուղղընթաց առաջանալով՝ փախչել երկու մոլորութիւններից էլ՝ խոստովանելով, թէ՝ «Քրիստոս ըստ անշփոթ միաւորութեանն՝ աստուածային բնութեամբն Մարդ է, եւ մարդկային բնութեամբն Աստուած է»¹: Քրիստոս անունն էլ դա՛ է ուսուցանում՝ աստուածութեամբ Մարդ լինելը, եւ մարդկութեամբ Աստուած լինելը:

Ոչ թէ սոսկ մարդ է Քրիստոս կամ լոկ Աստուած, այլ՝ երկուսի կատարեալ միաւորութիւնը: Սակայն երկուսը չեն, այլ՝ մէկը, քանզի միաւորւում են բաժանաբար եւ բաժանւում են անբաժանաբար: Բայց նեստորականներն ու միւս հերձուածողներն ուրանում են բնութիւնների միաւորումը՝ սուտ պատճառ բերելով միաւորութեամբ նրանում շփոթութեան ներմուծումը: Թէպէտ «Բանն մարմին եղեւ», միաւորուելով մարդկային բնութեանը, դրանից, սակայն, շփոթութիւն կամ խառնակութիւն չներմուծուեց, ինչպէս հոգու եւ մարմնի անշփոթ միաւորութեան դէպքում է:

Ուստի «Բանն մարմին եղեւ» առանց շփոթման՝ ադամական բնութիւնը կատարելապէս միաւորելով Իր աստուածութեանը: Եւ որովհետեւ մի է Քրիստոս, ինչպէս ասում է առաքեալը. «Մի է Տէր, մի հաւատք, մի մկրտութիւն» (Եփես. Դ 5), մի է նաեւ Նրա բնութիւնը: Բանի մարմնացումը տեղի ունեցաւ ծայրագոյն միաւորութեամբ՝ վեր լինելով մարդկային բնութիւնից: Քանզի Անեղը միաւորւում է եղականի հետ՝ անփոփոխ եւ անբաժան միաւորութեամբ:

Սակայն ինչպէ՞ս է, որ Քրիստոս միաժամանակ մարդ է եւ Աստուած. սոյնը վեր է բոլոր մտքերից ու խօսքերից՝ հասու լինելով միայն Իրեն՝ Աստծուն: Պարտ է հաւատքը գերադասել մտքից, եւ Քրիստոսին կատարեալ Աստուած եւ կատարեալ Մարդ խոստովանել. Աստուած՝ աստուածութեամբ եւ Մարդ՝ մարդկութեամբ: Եւ սա լինում է ոչ թէ մասամբ կամ բաժանմամբ, այլ՝ ամբողջութեամբ եւ միաւորութեամբ:

Աստուած կոչւում է Մարդ, եւ մարդը՝ Աստուած ոչ թէ «փոխարկապէս»², այլ՝ «փոխատրապէս»³: Նախքան մարդեղութիւնն էլ էր Աստուած, սակայն այժմ միաւորեալ մարմնով է Աստուած:

Իսկ ովքեր Բանին ու մարմնին սոսկ մի բնութիւն են խոստովանում, կատարեալ ամբարիշտներ են: Քանի որ Բանի մարմինը Կոյսից է, Կոյսը՝ Ադամից, Ադամն էլ՝ հողից: Եւ հողից արարուածին ու նրա Արարչին միեւնոյն բնութիւն վերագրելը մեծ ամբարշտութիւն է կարծւում: Մինչդեռ միաւորութիւնից յետոյ Քրիստոսի մէջ դարձեալ երկու բնութիւն ասողները բռնաբար բաժանում են Նրա կամքը, գործերը, անմեղ կրքերը: Այսպիսիք թէեւ մի անձ են խոստովանում, սակայն ուրանում են Աստուծոյ մարդացումը, ինչպէս նեստորականները: Իսկ ովքեր երկու բնութիւնները մէկ դարձած են խոստովանում՝ որպէս թէ ո՛չ Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդու, այլ՝ կիսով չափ Աստուծոյ եւ կիսով չափ մարդու, սրանք էլ փրկական տնօրէնութիւնները համարում են ունայն եւ «առ աչօք»⁴, ինչպէս մանիքեցիներն ու եւտիքեանները:

Արդ, երբ Բանին ու մարմնին ասում ենք մի բնութիւն, սա լինում է Արիոսինը, որ Բանին ու մարմնին «արարած» խոստովանեց եւ յաւէտ դէպի մեղքը խոտորուեց: Մի բնութիւն ասաց նաեւ Ապողինարը՝ ուրանալով Քրիստոսի հոգին ու միտքը. իբրեւ թէ Բանը մարմնում բնակուեց հոգու փոխարէն: Եւտիքէսն էլ մի բնութիւն ասաց՝ շփոթելով ու խառնակելով բնութիւնների յատկութիւնները: Մի բնութիւն ասաց եւ միւս Եւտիքէսը՝ Բանի մարմնացումը Կոյսից՝ իբրեւ խողովակից խոստովանելով: Մի բնութիւն համբաւեցին ճշմարիտ մարդեղութիւնը նմանութիւն եւ «առ աչօք»⁵ կարծողները, ինչպէս երեւութականները: Մի բնութիւն ասացին եւ նրանք, ովքեր Բանի մարմինը երկնքից վերցուած խոստովանեցին: Դարձեալ՝ մի բնութիւն հռչակեցին Մարկեղոսն ու Փոտինոսը, որոնք Բանին խոստովանեցին ոչ թէ Հօրից ծնուած՝ «նախքան զյաւիտեանս»⁶, այլ՝ Կոյսի՛ց սկիզբ առած: Նրանք մարմնացեալ Բանին անանձ եւ անգոյ խոստովանեցին, ինչպիսին մարդկային խօսքն է: Այսպիսի չար հերձուածներին ու այսպէս խորհողներին նզովում է Աստուծոյ Եկեղեցին:

Իսկ միաւորութիւնից յետոյ երկու բնութիւն խոստովանողները երկու խմբի են բաժանւում: Ոմանք, ինչպէս Նեստորը, Պօղոս Սամոստացին եւ Դիոթորոսը, Քրիստոսին բաժանեցին երկու անձերի, երկու կամքերի, երկու գործերի՝ դաւանելով երկու Որդի եւ երկու Քրիստոս. մէկը՝ Տէր, իսկ միւսը՝ ծառայ, մէկը՝ բնութեա՛մբ Աստուծոյ Որդի, իսկ միւսը՝ շնորհո՛վ: Մինչդեռ քաղկեդոնականները թէպէտ «մի անձ» ասացին, սակայն Քրիստոսին կրկին բաժանեցին երկու բնութիւնների, երկու կամքերի եւ երկու գործերի, ինչպէս Լեւոնը, Փլաբիանոսը եւ նրանց համամիտ երկաբնակները: Նրանք չեն խոստովանում էութեամբ ու բնութեամբ միութիւնը, այլ միայն՝ անձով: Մինչդեռ անձն առանց բնութեան սոսկ անուն է եւ ոչ՝ էութիւն, ինչպէս Որդի, Քրիստոս կամ Յիսուս: Եւ անունները թէկուզ մի են ասում, սակայն անուանը միաւորում են երկու էութիւն՝ աստուածային եւ մարդկային՝ բաժանելով էութեամբ եւ միաւորելով որդիութեամբ:

Քրիստոսաբանական այս խրթին ձեւակերպումներն ու թերհասկացողութիւններն էլ դարերի ընթացքում, դժբախտաբար, պատճառ են եղել աստուածաբանական անվերջ վէճերի՝ ծնունդ տալով քրիստոնէական եկեղեցիների պառակտմանը, կրօնական թշնամանքին և փոխադարձ նզովքներին:

Երրորդ խումբն էլ երկուսից մի բնութիւն եղած խոստովանեց՝ ո՛չ Աստուծոյ եւ ո՛չ մարդու՝ կա՛մ ուրանալով երկուսից մէկը, կա՛մ էլ թուացեալ համարելով այն, որոնց եւս նզովում է Սուրբ Եկեղեցին:

Իսկ «դասք ուղղափառաց»⁷ աներկբայօրէն այսպէ՛ս են խոստովանում, թէ Բանն Աստուած նախքան մարդեղութիւնը հեռու էր մարդկանցից, որքան հեռաւորութիւն որ կարող է լինել Արարչի եւ արարածի, Անեղի եւ եղականի, Յաւիտենականի եւ ժամանակաւորի միջեւ: Եւ երբ Ստեղծիչը կամեցաւ մարդ լինել, Իր կատարեալ անձով ու էութեամբ ամբողջապէս եւ անճառապէս միացաւ մարմնին: Ոչ թէ մասամբ վերցնելով մարդկային բնութիւն, այլ՝ ամբողջ բնութիւնը անհատ մարդկութեամբ՝ բանական հոգով, իմանալի մտքով ու թանձրացեալ մարմնով, միաւորեց Իր աստուածութեանը անշփոթ եւ անբաժան միութեամբ՝ երբէք չունենալով բաժանում ո՛չ դէմքում, ո՛չ բնութեան մէջ, ո՛չ կամքում եւ ո՛չ էլ գործերում: Քանզի միաւորուածը չի բաժանւում, այլ երկուութիւնը վերացւում է միութեամբ:

Այս միաւորութեամբ Քրիստոսի մէջ ամենակատար սրտով խոստովանում ենք «մի անձն, եւ մի դէմ, եւ մի կերպ, եւ մի բնութիւն, եւ մի կամք, եւ մի ներգործութիւն»⁸: Թէպէտ միաւորւում են բնութեամբ, սակայն չեն շփոթւում տարբերութեամբ: Եւ ինչպէս հոգու ու մարմնի տարբերութիւնը չի խափանում միաւորութիւնը, այնպէս էլ Բանի՝ բնութեամբ միութիւնը, քանզի «մի է բնութիւն Բանին Աստուծոյ մարմնացելոյ»⁹, ինչպէս որ դաւանեցին Տիեզերական Հայրեր Սբ. Աթանասը եւ Սբ. Կիւրեղը:

________________________________

¹ Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք Հարցմանց, Կ. Պօլիս, 1729, էջ 75:

² Նոյն տեղում: «Փոխարկապէս» նշանակում է՝ «մի բանը վերածելով մէկ ուրիշ բանի»:

³ Նոյն տեղում: «Փոխատրապէս» նշանակում է՝ «փոխարէնը տալով»:

⁴ Նոյն տեղում, էջ 81: «Առ աչօք» նշանակում է՝ «թուացեալ»:

⁵ Նոյն տեղում, էջ 82:

⁶ Նոյն տեղում:

⁷ Նոյն տեղում:

⁸ Նոյն տեղում, էջ 83:

⁹ Նոյն տեղում, էջ 83:

Ս. Էջմիածնի կալուածներն ու նրանց բարեկարգութեան ծրագիրը

Գրքի կազմը
Գրքի կազմը

ԲԱԲԳԷՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏ [ԱՂԱՒԵԼԵԱՆ]

Ս. Էջմիածնի կալուածներն ու նրանց բարեկարգութեան ծրագիրը

Վաղարշապատ, ելեքտրաշարժ տպարան Ս. Էջմիածնի, 1908

XII + 48 էջ, արևելահայերեն, գրաբար

Կարդալ առցանց


Դարերի ընթացքում Էջմիածինն իր կալվածքները ձեռք է բերել թե՛ սեփական միջոցներով և թե՛, մեծ մասամբ, նվիրատվություններով: Գրքում հեղինակը խոսում է Էջմիածնի կալվածքների բարեկարգության մասին՝ հիշատակելով այդ առթիվ տեղի ունեցած սինոդական ժողովների արձանագրությունները: Այն նվիրվել է կաթողիկոսական ընտրության առթիվ Սբ. Էջմիածնում գումարված հոգևորական և աշխարհական թեմական պատգամավորներին:

Դրամահաւա՞ք, թէ՞ կողոպուտ

Էջմիածնի Մայր Տաճարը՝ վերանորոգութեան մէջ
Էջմիածնի Մայր Տաճարը՝ վերանորոգութեան մէջ

Սեպտեմբեր 18, 2019 թուականին, տեղի ունեցաւ Ս. Էջմիածնի հիմնանորոգուած վեհարանի եւ Ս. Հայրապետաց նորակառոյց մատուռի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը, որուն ներկայ գտնուեցան հայրենի պետութեան աւագանին, ինչպէս նաեւ շինութեան բարերար Կարապետեան ամոլը:

Վեհարանի վերանորոգեալ սրահներէն մին
Վեհարանի վերանորոգեալ սրահներէն մին

Տարիներէ ի վեր կը լսէինք թէ Մայր Տաճարի ամրակայման եւ հիմնանորոգութեան համար անհրաժեշտ աշխատանքներ պէտք էր կատարուէին, որովհետեւ, ըստ Մայր Աթոռի պարբերական տեղեկատուութիւններուն, որպէս թէ Ս. Էջմիածնի տաճարը անմիջական փլուզման ենթակայ է եւ հետեւաբար պէտք է անմիջապէս վերանորոգուի: Եթէ իսկապէս ա՛յդ է պարագան — այսինքն իսկապէս անմիջական է վտանգը — ապա ինչո՞ւ չորս տարիներէ ի վեր այդ երկաթեայ ճաղերը տակաւին կը շարունակեն շրջապատել Մայր Տաճարին կառոյցը: Եթէ՜ իսկապէս կայ այդ վտանգը, ինչո՞ւ մինչեւ հիմա չաւարտեցան վերանորոգման աշխատանքները: Քիչ մը տարօրինակ է երեւոյթը, որովհետեւ չորս տարիներու ընթացքին կարելի էր ի հիմանէ նո՛ր տաճար մը կառուցանել, եթէ… այս բոլորին ետին ուրիշ նպատակներ չեն հետապնդուիր… պարզ մեկնաբանութեամբ՝ դրամահաւաքի լաւագոյն առիթ:

Դրամահաւաք՝ Մեծ Բրիտանիոյ հայոց թեմէն ներս
Դրամահաւաք՝ Մեծ Բրիտանիոյ հայոց թեմէն ներս

Նախ, մեր միտքը անհանգստացնող հարցումը հետեւեալն է: Ո՞վ կամ ովքե՞ր որոշեցին թէ Մայր Տաճարը փլուզման ենթակայ է եւ ո՞ր ճարտարապետներն էին որոնք որոշեցին թէ Մայր Տաճարը վտանգուած է եւ անհրաժեշտ է անմիջապէս վերանորոգել զայն: Կեանքի կոչուա՞ծ է արդեօք շինարարական յանձնախումբ մը որ, ճարտարապետական յանձնախումբին հետ համագործակցաբար, որոշեց սկսիլ վերանորոգման աշխատանքներուն, կանխելու համար տաճարին փլուզումը:

Թափանցիկութեան բացակայութիւնը մեզ դէմ յանդիման կը դնէ շատ մը անհասկնալի եւ մշուշապատ երեւոյթներու: Պատմութենէն գիտենք թէ Մայր Տաճարը դարերու ընթացքին պարբերաբար վերանորոգուած է ըստ պահանջի: Վերջին վերանորոգումը տեղի ունեցած է Վազգէն Ա. կաթողիկոսի օրով (Իջման Խորանի վերականգնում, տանիքի վերանորոգում, ծեփերու վերահաստատում, եւ այլն): Իսկ հիմա կարծէք յանկարծ կարիքը կը զգացուի Մայր Տաճարը վերստին վերանորոգելու, այս անգամ… քակելով հայ ժողովուրդի զաւակներուն աղօթքի մրմունջներով սրբատաշուած քարերը, անոնց փոխարէն «նոր»երը զետեղելով, փոխանակ արդիական բոլոր միջոցներով ամրակայելու դարերու պատմութիւն ունեցող այդ սրբազան քարերը, եթէ իսկապէս հարկաւոր է:

Դրամահաւաք Մար Տաճարի վերանորոգութեան համար
Դրամահաւաք Մար Տաճարի վերանորոգութեան առիթով

Ահաւասիկ, այս առաջադրուած վերանորոգման աշխատանքները իրականացնելու համար տարւոյս Յուլիս 3-ին եւ 4-ին Մայր Աթոռի մէջ տեղի ունեցաւ աշխատանքային խումբի երկրորդ հանդիպումը, նախագահութեամբ կաթողիկոսին: Աշխատանքային խումբ ըսելով կը հասկնանք կաթողիկոսին կողմէ նշանակուած հլու-հնազանդ խմբակ մը: Ընդգծելէ ետք Մայր Տաճարի վերանորոգման աշխատանքի կարեւորութիւնը, կաթողիկոսը շեշտեց որ «համազգային հանգանակութիւնը իւրանքանչիւր հայորդու համար նախ եւ առաջ առիթ է հոգեւոր վերարթնութեան»: Որոշուեցաւ համասփիւռ թեմերու մէջ հանգանակութիւն կազմակերպել եւ այդ աշխատանքին պատասխանատու նշանակուեցաւ Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմի առաջնորդ Յովնան Արք. Տէրտէրեանը, որ արդէն իր առաքելութեան սկսաւ Պրազիլիայէն, ապա Անգլիա ու տակաւին պիտի շարունակուի….: Ըստ Մայր Աթոռի տեղեկատուութեան, շուտով կը հրատարակուին Մայր Տաճարի համար նուիրաբերուելիք գումարներուն փոխանցման համար անհրաժեշտ տուեալները… («Մի քիչ փող ուղարկեցէք…»):

Բարերարներ Սամուէլ եւ Էթերի Կարապետեաններու դիմանկարը վեհարանի մէջ
Բարերարներ Սամուէլ եւ Էթերի Կարապետեաններու դիմանկարը վեհարանի մէջ

Անցնինք վեհարանի բացման հանդիսութեան: Կարապետեան ամոլը իրենց իշխանական նուիրատուութեամբ (երեսուն միլիոն տոլար ($30,000.000)) վերանորոգեցին վեհարանը եւ անոր կողքին կառուցին Ս. Հայրապետաց մատուռը: Այս վերջինին անհրաժեշտութիւնը երբեք չկար, որովհետեւ քայլ մը անդին Մայր Տաճարն է, իսկ երկու քայլ անդին՝ գրեթէ նորակառոյց Ս. Հրեշտակապետաց եկեղեցին է ժառանգաւորներուն համար: Հարկ չեմ նկատեր այստեղ յիշեցնելու նաեւ բացօդեայ երկու խորանները: Հիմա հարց տանք մեր սիրելի ընթերցողներուն. երբ այս բոլորը գոյութիւն ունին նոյն շրջափակին մէջ, կարիքը կա՞ր յաւելեալ — մատուռ մը շինելու՝ երբ ատոր յատկացուած գումարը կարելի էր գործածել նպատակայարմար ա՛յլ ծրագրի մը համար:

Ս. Հայրապետաց նորակառոյց մատուռը
Ս. Հայրապետաց նորակառոյց մատուռը

Քայլ մը եւս առաջ երթանք եւ վերլուծենք կատարուածը: Դիտեցէք ներքեւի՝ վերանորոգուած վեհարանի մէկ բաժինին նկարը: Ի՞նչ պէտք է կոչել զայն. վեհարա՞ն, թէ՞ պալատ: Մարմարապատ սիւներ եւ սալայատակ, ճոխ բիւրեղապակիներով (crystal) լուսազարդուած: Հիմա հարց տանք կրկին. զո՞վ կը փորձենք տպաւորել եւ կամ հմայել: Կրնա՞յ ըլլալ որ Վատիկանի հետ կը մրցինք, երբ տակաւին հարիւրաւոր վանքեր եւ եկեղեցիներ կան Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին՝ կիսաւեր վիճակի մէջ մնացած, նորոգութեան կարօտ:

Վեհարանի մարմարէ ճեմասրահը
Վեհարանի մարմարէ ճեմասրահը

Անկասկած որ Կարապետեան ամոլին անունը անոնց կատարած բարեգործութիւններուն համար իր արժանի տեղը պիտի գտնէ մեր պատմութեան մէջ. թող վարակիչ ըլլայ իրենց բարեգործ ոգին բոլորիս համար: Բայց եկէք պահ մը տրամաբանականօրէն մտածենք եւ հարց տանք կրկին. փոխանակ երեսուն միլիոն տոլար ծախսելու վեհարանի վերանորոգման համար, կարելի չէ՞ր, ըսենք, միայն քսան միլիոն ծախսել (եթէ այդ ամբողջ գումարը իսկապէս ծախսուեցաւ վեհարանի վերաշինութեան համար – ո՞վ բռնեց հաշիւը…), եւ մնացեալ տասը միլիոնով Մայր Տաճարը վերանորոգել, եթէ իսկապէս ուրիշ… «ազնիւ» մտադրութիւններ չունինք:

Վեհարանի վերանորոգեալ սրահներէն մին
Վեհարանի վերանորոգեալ սրահներէն մին

Կարելի չէ չմտածել, որ եթէ Մայր Տաճարի շուրջի երկաթեայ ճաղերը տարիներ շարունակ յատուկ մտադրութեամբ պահուեցան՝ այդ բոլորին ետին հաշիւներ կան նոր բարերարներ որսալու եւ կամ դրամահաւաք կազմակերպելու ի սփիւռս աշխարհի: Իրողութիւն մը որ արդէն կեանքի կոչուած է այսօր: Խե՜ղճ ժողովուրդ ազգիս հայոց…: Յաճախ կը կրկնենք եւ կը յիշեցնենք. «Դադրեցուցէ՛ք ձեր քարաշէն եկեղեցիներու կառուցումը եւ անոնց փոխարէն կանգնեցուցէք հոգեւոր տաճարներ իւրաքանչիւր հայու հոգիին մէջ: Այդ հոգեւոր տաճարներն են որ կանգուն պիտի պահեն Հայց. Առաք. Եկեղեցին, եւ ո՛չ թէ ձեր եսը շոյող կառոյցները»: Այս դիտաւորեալ, կանխամտածուած դրամահաւաքը ուրիշ բան չէ եթէ ոչ սփիւռքահայ հաւատացեալ հասարակութեան զգայուն թելերուն դպչելով հարստանալու լաւագոյն միջոց մը:

Դադրեցուցէ՛ք այլեւս ձեր անձնական փառքը հիւսող երկնասլաց եկեղեցիներու շինարարութիւնները: Հետեւեցէ՛ք երանելի սուրբին՝ Մեծն Ներսէս բարեգործ հայրապետի օրինակին. շինեցէ՛ք դպրոցներ (փոխանակ փակելու…), անկելանոցներ, ծերանոցներ, պատսպարաններ, որբանոցներ: Ձեր աշխարհիկ կենցաղով ուծացուցած էք ժողովուրդը իր հայրերու հաւատքէն, մրոտած էք եկեղեցւոյ վարկը, որ դարեր շարունակ մեր գոյութենական պայքարի ամենէն զօրաւոր կռուանն է եղած:

Կաթողիկոսական մարմարէ գահը վեհարանի մէջ
Կաթողիկոսական մարմարէ գահը վեհարանի մէջ

Ահաւասիկ այս հոգեւոր սնանկութիւնն է, որ եկեղեցին դարձուցած է անհաղորդ իր հաւատացեալներու կարիքներուն, եւ վերածուած սովորական շահադիտական մէկ հաստատութեան: Ճիշդ այս պատճառով յաճախ կը կրկնենք, որ բոլոր ժամանակներէ աւելի՝ ԱՅՍՕ՛Ր պահանջը կայ բարեկարգութեան…, ՆՈ՛Ր ԶԱՐԹՕՆՔԻ…:

Ոսկան Մխիթարեան
5 Նոյեմբեր 2019
Լոս Անճէլըս

Անի

Գրքի կազմը
Գրքի կազմը

ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

Անի. եկեղեցական կյանքը և ձեռագրական ժառանգությունը

Էջմիածին, տպարան Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի, 1997

412 էջ, 34 թերթ ներդիր լուսանկար, արևելահայերեն

Կարդալ առցանց


Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր մայրաքաղաք Անիի պատմության՝ մինչ այժմ շատ քիչ ուսումնասիրված բնագավառներին՝ հոգևոր-եկեղեցական կյանքին և ձեռագրական ժառանգությանը: Այստեղ առաջին անգամ, ըստ ամենայնի, ներկայացվում է Անիի դերը Հայոց եկեղեցու պատմության մեջ:

Աշխատության առաջին մասում առանձին բաժիններ նվիրված են հայոց կաթողիկոսության անիական շրջանին, Անիի եպիսկոպոսությանը, հոգևորականությանը, եկեղեցիներին, կրոնական փոքրամասնություններին, իսկ երկրորդ մասը ներկայացնում է Անիի հոգևոր մշակույթի կարևոր բնագավառներից մեկը՝ ձեռագրական ժառանգությունը, քաղաքի վանական գրչատներում ստեղծված ձեռագրերը, դրանց գրիչներին ու ծաղկողներին:

Ճեմարանը` հոգեմտավոր դարբնոց, ճեմարանականները` ապագա հոգևորականներ

Գևորգյան ճեմարանի սաներն ու մանկավարժները 
Էջմիածին, 1913 թ.
Գևորգյան ճեմարանի սաներն ու մանկավարժները
Էջմիածին, 1913 թ.

Սկիզբը՝ այստեղ

Հայ ժողովուրդն իր բազմադարյա պատմության ընթացքում, որը լի է եղել վերելքներով ու նահանջներով, հաղթանակներով և պարտություններով, միշտ էլ կարևորել ու մեծ տեղ է հատկացրել կրթությանը, որը հաճախ ձեռք է բերվել ի գին տքնաջան մաքառումների: Դեռևս ոսկեդարից սկսած` աշխարհիկ կրթությանը զուգահեռ մեծապես կարևորվել է նաև հոգևոր կրթությունը:

Սա էր պատճառը, որ հայ թարգմանական և ինքնուրույն գրականության ձևավորումն ու տարածումը վստահվեցին հենց հոգևոր դասի ներկայացուցիչներին, որպիսիք էին Սահակ Պարթևը, Մեսրոպ Մաշտոցը, Մովսես Խորենացին, Կորյունը, Ղազար Փարպեցին, Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդը, Եղիշեն, Եզնիկ Կողբացին, Դավիթ Անհաղթը և այլոք:

Դժվար է պատկերացնել, որ եթե չլիներ, ասենք, Թարգմանչաց շարժումը, ապա մատենագրական ինչպիսի ահռելի կորուստ կարող էինք ունենալ: Հոգևոր մշակույթի նվիրյալ թարգմանիչ վարդապետները ոչ միայն ոսկեղենիկ հայերենով մեզ մատուցեցին Աստվածաշունչ մատյանը, այլև սուրբգրային մեկնություններն անխաթար պահելու և այդ ժամանակ ծայր առած աղանդավորական խմորումները չեզոքացնելու նպատակով ձեռնամուխ եղան հայերեն թարգմանել նաև հայրախոսական մի ամբողջ հսկայածավալ շտեմարան:

Թարգմանական այս երկրորդ շերտն աչքի էր ընկնում ուղղադավան երկասիրությունների ժանրային բազմազանությամբ` աստվածաբանական, վարդապետական, մեկնողական գործերից մինչև ծիսական, վարքագրական և ջատագովական աշխատություններ:

Թարգմանական գրավոր հուշարձաններն արգասավորվեցին հատկապես մատենագիրների ստեղծած սեփական կոթողներով, որոնք անգնահատելի ներդրում ունեցան հայ հոգեմտավոր դպրության և գրչության զարգացման գործում: Տասնյակ սերունդներ կրթվեցին ու դաստիարակվեցին նրանց թողած գրական ժառանգությամբ, որոնց ճնշող մեծամասնությունը հոգևորականներ էին: Հայ եկեղեցին ամեն տարի մեծ շուքով ու հանդիսավորությամբ երկիցս տոնախմբում է թարգմանչական շնորհակալ գործն ստանձնած եկեղեցական այրերին` «սրբոց թարգմանչաց վարդապետացն մերոց» անվան ներքո: Դարերի հոլովույթում Հայ եկեղեցու երախտավորների փաղանգը համալրվեց ականավոր եկեղեցական նոր դեմքերով ու գործիչներով:

Միանգամայն հասկանալի է, որ առանց վանական դպրանոցների գոյության պարզապես հնարավոր չէր լինի իրականացնել գրական-լուսավորչական այն բազմաշերտ գործունեությունը, որն ամենայն պատվախնդրությամբ կյանքի կոչեցին թարգմանիչ վարդապետները:

Բնականաբար, մեր օրերի հոգևորական դասը պետք է ցուցաբերի ողջամիտ բծախնդրություն և նախանձախնդրություն Հայ եկեղեցու մատենագրական ողջ ժառանգության, Սուրբ Հայրերի թողած անգին ավանդի, եկեղեցական ավանդությունների և ուղղափառ վարդապետության նկատմամբ: Այս ամենի նկատմամբ սերն ու հոգատարությունը նախ և առաջ հարկավոր է սերմանել հոգևոր-կրթական հաստատություններում:

Յուրաքանչյուր ճեմարանական պիտի քաջ գիտակցի, որ ինքը չի կարող հոգևորական լինել, եթե նախ վերոհիշյալ հոգևոր արժեքների կրողը, պահպանողն ու փոխանցողը չէ: Իսկ այդպիսին լինելու համար հարկ է ոչ միայն ուսումնասիրել և հետազոտել մեր հոգևոր-մշակութային գանձարանը, այլև սեփականել ու յուրացնել նրա անկողոպտելի հարստությունը:

Մեր օրերում երբեմնի վանական դպրոցներին փոխարինելու են եկել հոգևոր դպրանոցները կամ դպրեվանքերը, որոնք հայտնի են նաև ճեմարան անվամբ: Ինչ խոսք, ներկայիս ճեմարաններն սպառազինված են նորագույն տեխնիկայով, հարուստ գրադարանով, արդի հնարավորություններով, որոնցից զուրկ էին միջնադարյան հոգևոր-կրթական հաստատությունները:

Այս ամենի կողքին առաջնահերթ է ճեմարանը վերածել մի անգերազանցելի հոգեմտավոր դարբնոցի, որտեղից կթրծվեն և կկերտվեն ապագայի ուսյալ հոգևորականները, որոնք արժանավոր հետնորդները պիտի լինեն իրենց բարեհիշատակ նախնյաց: Ճեմարանը միաժամանակ կարելի է նմանեցնել մայրական արգանդին, որը վեց, առանձին դեպքերում` ինը տարի մեծ հոգատարությամբ կրելով իր պտղին` նրան ծնունդ է տալիս «ի լրումն ժամանակաց»: Եվ այս դեպքում չափազանց կարևոր է մոր առողջությունը, եթե չենք ուզում ունենալ թերաճ ծնունդներ կամ անակնկալ վիժումներ:

Ճեմարանական ուսման ավարտին պարտադիր պայման չէ, որ բոլոր շրջանավարտներն անխտիր հոգևորական դառնան: Որպես բարձրագույն ուսումնական հաստատություն` ճեմարանը նախ և առաջ ապահովում է կրոնական կրթություն` իր մեջ ներառելով նաև հումանիտար հոսքի առարկաները:

Նրանում հոգևոր ուղղվածությունը պետք է գերազանցի աշխարհիկ առարկաներին: Սակայն հաշվի առնելով ճեմարանի կոչումը, այն է` ապահովել և համալրել եկեղեցական դասը նոր սպասավորներով` դիմորդները հիմնականում ճեմարան են ընդունվում հոգևորական դառնալու հեռանկարով: Ուսմանը զուգահեռ ճեմարանականներն ստանում են դպրական, կիսասարկավագական և սարկավագական ձեռնադրություններ, որոնց մասին մեր խոսքը փոքր-ինչ կծավալենք` տալով անհրաժեշտ լուսաբանություններ:

Հայ եկեղեցում հոգևորական դառնալու ճանապարհն սկսվում է ճեմարանական կրթությամբ և ավարտվում ձեռնադրությամբ, որի միջոցով թեկնածուին են փոխանցվում նվիրապետական տարբեր աստիճաններ, որոնք Հայ եկեղեցում թվով ինն են:

Առաջին չորս աստիճաններ (դռնապանություն, ընթերցողություն, երդմնեցուցչություն, ջահընկալություն) ստացած խոնարհ սպասավորները կոչվում են դպիր, հինգերորդ աստիճանը կիսասարկավագությունն է, վեցերորդը` սարկավագությունը, յոթերորդը` քահանայությունը, ութերորդը` եպիսկոպոսությունը, իններորդը` կաթողիկոսությունը: Ձեռնադրության խորհուրդը մատակարարելու իրավասություն ունեն եպիսկոպոսության աստիճան ստացած եկեղեցականները:

Ճեմարանի երկրորդ լսարանի սաները սովորաբար ստանում են դպրական աստիճանները, իսկ արդեն հինգերորդ լսարանում ուսանողները ձեռնադրվում են կիսասարկավագ, ապա կես օր անց` սարկավագ: Այս արարողություններն ավանդաբար տեղի են ունենում առաջին մարտիրոս և նախասարկավագ Սբ. Ստեփանոսի տոնի առիթով:

Գործք առաքելոցից տեղեկանում ենք, որ համայնքի հոգևոր կարիքների և սուրբ սեղանի սպասարկության համար Քրիստոսի առաքյալները կանչեցին աշակերտների հոծ բազմություն ու նրանց միջից ընտրեցին բարի համբավ ունեցող յոթ մարդու, որոնց նշանակեցին այդ ծառայությունների համար, իսկ իրենք նվիրվեցին աղոթքին և խոսքի քարոզությանը:

«Սարկավագ» բառը ծագում է հունարեն διάκονος բառից, որ թարգմանվում է «սպասավոր», «ծառայող»: Մեր կարծիքով նպատակահարմար չէ ճեմարանի սաներին ուսումնառության ընթացքում ձեռնադրել սարկավագներ, քանի որ նրանք ի ի վիճակի չեն համատեղելու սարկավագի ծառայությունն ուսման հետ:

Սարկավագներն իրենց գործունեությունը լիարժեք իրականացնելու համար հարկ է առաքվեն թեմեր` ի պետս հավատացյալների հոգևոր կարիքներին ծառայելու եկեղեցական համայնքներում, այլ ոչ թե լծվեն վարչական աշխատանքների` գոհանալով զուտ գրասենյակային պարտականություններով:

Վարչական գործունեության համար բոլորովին էլ պարտադիր չէ հոգևորական ձեռնադրվել. դա կարող են իրականացնել նաեւ աշխարհականները, եթե բավարար չափով վարձատրվեն իրենց աշխատանքի դիմաց:

Ճեմարանականներին սարկավագ ձեռնադրելու մյուս անպատեհությունն այն է, որ համաձայն Հայ եկեղեցու կանոնի` հոգևորականներին ամուսնանալ թույլատրվում է մինչև կիսասարկավագական աստիճանը, իսկ ճեմարանի սաներին արտոնված չէ ամուսնանալ: Աշխարհի բոլոր քրիստոնեական եկեղեցիներում պահպանվում է այս կանոնը, որը, ի շարս այլ կանոնների, անտեսվում է մեզանում:

Ստացվում է, որ հոգևորական վերադասը «պարտադրում» է իր ուսանողներին` անգիտակցաբար խախտելու եկեղեցական այս կանոնը: Փոխարենը ճիշտ կլինի, որ ճեմարանի սաներն ստանան միայն դպրական չորս աստիճանները, իսկ սարկավագ ձեռնադրվեն այն թեմերում, որտեղ կիրականացնեն իրենց հոգևոր ծառայությունը` 25 տարեկան դառնալուց հետո, ինչպես վկայում է Սսի 1243 թ. եկեղեցական ժողովը:

Հաջորդ նորամուծությունը, որ հակառակ է եկեղեցական ավանդությանը, ուրարակրության երևույթն է: Հայ եկեղեցում ուրարակրությունն սկսվում է կիսասարկավագական աստիճանից` ուրարը կրելով ձախ բազկին: Սարկավագները ուրարը կրում են ձախ ուսին, իսկ քահանաները` պարանոցին: Քահանայական ուրարը կոչվում է փորուրար:

Մինչդեռ դպիրներն իրավունք չունեն ուրար կրելու: Ի՞նչ է ստացվում: Ճեմարանի սանի կարգավիճակ ունեցող դպիրի ձախ ուսին եպիսկոպոսն ուրար է գցում, կիսասարկավագական ձեռնադրության ժամանակ ուրարակիր դպիրի ձախ ուսից վերցնում է ուրարը և գցում ձախ բազկին, ապա սարկավագական ձեռնադրության պահին կիսասարկավագի ձախ բազկից ուրարը վերցնում է և նորից գցում է ձախ ուսին: Այսպես եթե շարունակվի, ապա մոտ ապագայում փիլոնակիր սարկավագների «ավանդություն» էլ գուցե ձևավորվի:

Վերոհիշյալ շինծու նորարարության` դպիրների ուրարակրության փոխարեն ճիշտ կլինի վերականգնել կիսասարկավագության աստիճանը, որպեսզի ուրարակիր դպիրների փոխարեն գոնե լինեն ուրարակիր կիսասարկավագներ, որոնք ոչ թե կես օրվա համար ձեռնադրվեն կիսասարկավագ` սարկավագական ձեռնադրության նախօրեի երեկոյից մինչև հաջորդ օրվա սարկավագական ձեռնադրությունը, այլ մի որոշակի ժամանակահատված իրենց հոգևոր սպասավորությունը բերեն` որպես կիսասարկավագներ: Այս բոլոր ձեռնադրությունների համար կարևոր են ոչ միայն ֆիզիկական ու մտավոր հասունությունը, այլև` հոգևոր պատրաստվածությունն ու ժողովրդի բարի վկայությունը:

Հոգևոր պատրաստության տեսանկյունից պարզապես անհամատեղելի են ճեմարանի վեցերորդ և չորրորդ լսարանների սաների պատրաստած ամանորյա կաղանդչեքի միջոցառման ժամանակ հնչող անհամ և անպատշաճ «հումորները», որոնք ավելի շատ հիշեցնում են զազրախոսություն, ծաղր ու վիրավորանք, քան թե տոնական սրամիտ կատակներ:

Այս բոլորը հաճախ զուգակցվում են աշխարհիկ երգերով, անմիտ տեսահոլովակներով, անզուսպ ծիծաղով, որոնք հակասում են վանաբնակ միջավայրերի ոգուն: Սբ. Եզնիկ Կողբացին մինչև անգամ խեղկատակ և զվարճասեր կրոնավորներին համեմատում է գերգեսացի դիվահարների հետ: Առհասարակ, եկեղեցական Հայրերը բացասաբար են արտահայտվում գուսանական երգերի, դիմակահանդեսների, անպարկեշտ պարերի, հեթանոսաշունչ թատրոնի, գինարբուքների և խեղկատակությունների նկատմամբ, հատկապես եթե դրանցով զբաղվում են վանաբնակ ներկա ու ապագա հոգևորականները:

Ճեմարանի սաների հոգևոր մակարդակը բարձրացնելու, նրանց բարոյական նկարագիրը կերտելու գործում մեծ տեղ պետք է հատկացնել հոգևոր կրթությանը նվիրված առանձնացումները որևէ վանական համալիրում, ուր աղոթանվիրումի և ինքնաքննության օրեր անցկացնելով` սաները կվարժվեն աստվածասիրության, ներհայեցողության, սեփական անձը սրբագրելուն և առավել լրջմտություն կդրսևորեն իրենց հոգևոր ծառայությունն իրագործելիս:

Տարվա մեջ գեթ երկու անգամ նմանաբնույթ ամփոփումները խիստ շահեկան կլինեն ճեմարանի հոգևոր մթնոլորտի առկայծման համար, մանավանդ եթե այդ ընթացքում հանդիպեն հոգևոր կյանքով ապրող մարդկանց, նրանց հետ կիսվեն իրենց հարցերով` աչքի առաջ ունենալով կենդանի օրինակներ: Այս իմաստով Մեծ Պահքի շրջանը լավագույն առիթներից մեկը կարող է հանդիսանալ` մի քանի օրով քաշվելու որևէ վանական համալիր և տրվելու հոգևոր ինքնամաքրմանը: Այդպիսի վանական համալիրներ կարող են լինել, ասենք, Տաթևի վանքը, Գնդեվանքը, Գեղարդավանքը, Գանձասարը և այլն:

Ի վերջո, ճեմարանի ղեկավարությունը պետք է հասկանա, որ այստեղից դուրս եկող ամեն մի շրջանավարտ վաղը ներկայացնելու է Հայ եկեղեցին: Ժողովուրդը մեծ ակնկալիքներ ունի հայ եկեղեցականից` նրանում ցանկանալով տեսնել իսկական հոգևորականի, սրտացավ հոգևոր հոր, նախանձախնդիր առաջնորդի, քաջարի հովվի, որ մտահոգ է իր կորսված գառների հոգու փրկությամբ և ամեն ջանք ի գործ է դնում` փնտրելու, գտնելու և ուրախանալու իր հոտի կորսված յուրաքանչյուր անդամով:

Այս դեպքում անհամեմատ կնվազեն անաստված բարքերը, տեղի կտան հասարակական ախտերը, կգնահատվեն հոգևոր արժեքները, կհաստատատվեն սերն ու միաբանությունը, կծաղկի ուղղափառությունը, վերջապես` կմեծանա բարոյապես առողջ սերունդ: Մաղթենք, որ Հայ եկեղեցու բարեկարգությունը, որն առաջին հերթին սկսվում է հենց ճեմարանից, ոչ թե կմնա սոսկ երազանք, այլ մի գեղեցիկ օր այն կդառնա շենշող իրականություն:

Եղիա Խաչատրյան
Գևորգյան ճեմարանի նախկին փոխտեսուչ

Աղբյուրը՝ religions.am

Փրկչի մարդեղութեան մասին

Քրիստոսի  մարդեղությունը
Քրիստոսի ծնունդը
Երևանի Մատենադարան, ձեռ. 5786, էջ 17ա, Արքունական Աւետարան, 1336 թ.
Ծաղկող՝ Սարգիս Պիծակ

«Եւ Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»…
Յովհ. Ա 14

Բանն Աստուած մարդացաւ, «մարմին եղեւ» ու բնակուեց մարդկանց մէջ…

Աստուածային էութիւնն անքննելի, եւ արարչական խորհուրդներն անհասանելի են ոչ միայն հողանիւթ, այլեւ աննիւթ արարածներին: Այսպիսին է նաեւ Բանի մարմնացումն ու Աստուծոյ մարդեղութիւնը՝ «խորհուրդ մեծ եւ սքանչելի»¹:

Աստուած մարդացաւ… Ոչ թէ կարօտ էր մարդացման, այլ Իր անբաւ մարդասիրութիւնից մղուած, որով ստեղծեց զգալի եւ իմանալի աշխարհները, մարդ դարձաւ, հագաւ մարդկային բնութիւն, ընդունեց ծառայի կերպարանք, որպէսզի արարածներս հաղորդակից լինենք Իր անճառելի աստուածութեանը, Ով մեզ խոստացաւ փրկութիւն եւ տուեց յոյսը յաւիտենական կեանքի: Պէտք էր՝ Աստուած խոնարհուէր, որպէսզի մարդը բարձրանար՝ նման Սբ. Աթանասի նշանաւոր մտքի. «Աստուած մարդացաւ, որպէսզի մարդն աստուածանայ»:

Աստուած մարդուն թագ եւ պսակ ստեղծեց ողջ արարչութեան: Նրան պատուեց Իր նմանութեամբ՝ շնորհելով անմահ հոգի, բանական միտք եւ անձնիշխան կամք, որով ազատօրէն ընտրում է բարին կամ չարը: Եւ որովհետեւ մարդն իր ազատութեամբ հետեւեց չարի պատրանքներին, դատապարտուեց Աստուծոյ արդարութիւնից եւ պատժուեց մահուամբ: Ադամի որդիների մէջ չկար այնքան արդար մէկը, ով կարողանար ոտքի կանգնեցնել անկեալ մարդկութեանը: Չկար նաեւ այնքան համարձակ մէկը, ով կարողանար վերացնել դատապարտութեան վճիռը, որով նախաստեղծներն արտաքսուեցին փափկութեան դրախտից:

Սատանան չարախօսում էր, թէ մարդիկ բնութեամբ եւ ոչ թէ ազատ կամքով են մեղանչում: Սրանով նախ մեղադրում էր Աստծուն, թէ ինչո՛ւ մարդկանց մեղսահակ բնութեամբ ստեղծեց, որով հանապազ մեղանչում են: Ու չկար մէկը, որ բռնէր չարախօսի սուտը, քանզի մարդկանց մէջ չգտնուեց անմեղը: Ադամից մինչ Քրիստոս բոլոր մարդիկ դժոխքում գերուած էին չարի կապանքներով: Մարդն իր անհնազանդութեամբ մերկացաւ եօթնարփեան շնորհներից ու տասներկու պարգեւներից: Զրկուելով ու խաւարելով աստուածային գերապայծառ լոյսից՝ իր եւ Արարչի միջեւ անհաշտ թշնամութիւն սերմանեց:

Մահն օրըստօրէ զօրացաւ եւ իսպառ կլանեց մարդկային բնութիւնը: Ոչ ոք չկար, որ կարողանար մահուան կապանքներից խլել մարդկութեանը, քանի որ ամէնքն էլ դարձան մահկանացու, զի «վարձք մեղաց մահ են» (Հռոմ. Զ 23): Մեռան Ադամից բոլոր ծնուածները, հող ու փոշի դարձան՝ համաձայն տէրունական հրամանի, թէ՝ «հող էիր եւ ի հող դարձցիս» (Ծննդ. Գ 19): Եւ ոչ ոք չունէր յոյսը յարութեան: Մեռան ոչ միայն մարմնով, այլ, որ սոսկալին է, նաեւ հոգով: Կին թէ տղամարդ, ծեր թէ մանուկ, հարուստ թէ աղքատ՝ մի խօսքով, բոլորը դարձան մեղքի ստրուկը՝ հնազանդօրէն ծառայելով դրան, ինչպէս ասում է Սուրբ Գիրքը. «Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս զամենայն աւուրս» (Ծննդ. Զ 5), նաեւ՝ «Ապականեցաւ երկիր առաջի Աստուծոյ, եւ լցաւ երկիր անիրաւութեամբ» (Ծննդ. Զ 11), եւ թէ՝ «Միտք մարդոյ հաստատեալ են ի խնամս չարի ի մանկութենէ իւրմէ» (Ծննդ. Ը 21): Եւ բնաւ չգիտէին Աստուծոյ արդար դատաստանի մասին…

Առաջին Ադամը մեզ ժառանգութիւն թողեց մարդկային եղծուած ու ապականուած բնութիւն, որը կրեց ամէն մի ադամորդի: Պատուիրանազանցութեամբ նախածնողներն իսկոյն հոգով մեռան. «Յորում աւուր ուտիցէք ի նմանէ, մահու մեռանիցիք» (Ծննդ. Բ 17): Ապա շատ տարիներ անց մեռան նաեւ մարմնով՝ համաձայն արարչական հրամանի, թէ «հող էիր եւ ի հող դարձցիս» (Ծննդ. Գ 19):

Արդ, «Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»: Աստուած, որ յոյժ արդար է Իր արարածների նկատմամբ, չկամեցաւ մեղաւորի մահը, այլ՝ մեղքերից նրա դարձն ու ապրելը: Ուստի ծնուեց մարդուց իբրեւ Մարդ եւ արդարացրեց մարդուն իբրեւ Աստուած: «Եւ Բանն մարմին եղեւ», որպէսզի մարմնաւորներիս ազատի անէծքի դատապարտութիւնից՝ անէծք դառնալով մեզ համար: Կատարեալ Աստուած դարձաւ կատարեալ Մարդ՝ «հոգւով եւ մտօք եւ մարմնով»², կրեց մարդկային բոլոր կրքերը՝ բացի մեղքից: Խցեց բանսարկուի ստախօս բերանը, որն ասում էր, թէ մարդիկ բնութեամբ են մեղանչում, ուստի ենթակայ չեն պատժի, քանզի Աստուած նրանց այդպէս է ստեղծել:

Աստուծոյ միածին Որդին Իր անմեղ մարմնով Խաչի վրայ Հօրը մատուցած յաւիտենական Պատարագով եւ Իր անապական մահուամբ պատռեց մահացու մեղքերի պարտամուրհակը: Բանի մարդեղութեա՛մբ միայն Աստուած հաշտուեց մարդու հետ: «Բանն Աստուած անմահ, էառ զմահկանացու բնութիւնս մեր, եւ միաւորեաց ընդ Իւրում աստուածութեանն, եւ մեռեալ անմահն մարմնով, զմահ մեր եբարձ, եւ զանմահութիւն ի մեզ հաստատեաց»³, որպէսզի մեզ՝ մեռածներիս, շնորհի անմահութիւն. «Ո՞ւր է յաղթութիւն քո, մահ. ո՞ւր է խայթոց քո, դժոխք» (Ովսէէ ԺԳ 14): Քանզի «որպէս Ադամաւն ամենեքին մեռանին, նոյնպէս եւ Քրիստոսիւ ամենեքին կենդանասցին» (Ա Կորնթ. ԺԵ 22): Աստուծոյ մարդացումը գծեց մարդու աստուածացման ուղին: Ադամական անկենդան բնութիւնը նորոգուեց Քրիստոսի մահուամբ:

Մահը լինում է երկու տեսակ, այսինքն՝ հոգու եւ մարմնի: Կրկնատեսակ է նաեւ կեանքը: Հոգին բնութեամբ անմահ է, քանզի պատկերակից եւ նմանակից է անմահ Աստծուն: Այլ հոգու մահ կոչւում է մեղքը, որով այն, տարագրուելով Աստծուց, դառնում է մեռեալ: Որովհետեւ ինչպէս հոգին մարմնի կենդանութիւնն է, այնպէս էլ հոգունը՝ Աստուծոյ Հոգին, Որից բաժանւում է մեղքով:

Արդ, Քրիստոս Իր առաջին գալստեամբ կենդանացրեց մարդու հոգին, իսկ երկրորդ գալստեամբ յարութիւն է տալու նաեւ մարմնին: Ուստի «Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ», որպէսզի մեզ բնակեցնի Հօր մէջ: Սակայն անպատշաճ էր, որ Հայրը մարմնանար, քանզի անսկիզբ է, այլապէս «յաշխարհս ոչ ոք լինէր անսկիզբն»⁴: Իսկ եթէ մարմնանար Սուրբ Հոգին, ապա կը ստացուէր երկու Որդի: Այլ «Բա՛նն մարմին եղեւ», եւ աստուածութեան երեք անձերը մնացին անշփոթ:

Աստուծոյ միակ Որդին ժամանակների լրումին իջաւ Սբ. Կոյս Մարիամի ամենամաքուր արգանդը: Այնտեղ ժուժկալելով ինն ամիս եւ հինգ օր՝ վերցրեց նրա անարատ արիւնից եւ «միաւորեաց ընդ Իւրում Աստուածութեանն»⁵: Եւ «Բանն մարմին եղեւ»՝ հոգով, մտքով եւ մարմնով՝ «մի անձն, մի դէմ եւ միաւորեալ մի բնութիւն»⁶: Աստուած մարդացաւ անփոփոխ եւ անայլալ կերպով՝ «անսերմն յղութիւն եւ անապական ծնունդ»⁷: Եւ քանի որ մարմնով ծնուածն Աստուած է, հետեւաբար Մարիամն աստուածածին է՝ մնալով միշտ Սուրբ Կոյս:
________________________________________

¹ Շարակնոց, Էջմիածին, 1999, էջ 22:

² Ժամագիրք Հայաստանեայց Ս. Եկեղեցւոյ, Նիւ Եօրք, 1986, էջ 6 (այսուհետ՝ Ժամագիրք):

³ Գրիգոր Տաթեւացի, Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր, Կ. Պօլիս, 1740, էջ 36:

Գրիգոր Տաթեւացի, Մեկնութիւն Յոհաննու Աւետարանին, Էջմիածին, 2005, էջ 75:

Ժամագիրք, էջ 6:

⁶ Նոյն տեղում:

⁷ Նոյն տեղում:

Եկեղեցու միասնության մասին

Ավանի Սբ. Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցի
Ավանի Սբ. Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցի

Սբ. Կիպրիանոս Կարթագենացի

Երբ Տերը մեզ ուսուցանում է` ասելով. «Դուք եք երկրի աղը» (Մատթ. Ե 13), երբ Նա պատվիրում է մեզ հեզության հետ մեկտեղ պարզ լինել և պարզամտությանը համակցել խորագիտությունը (Մատթ. Ժ 16), արդյո՞ք առավել պատշաճ չէ մեզ, սիրեցյա՛լ եղբայրներ, կանխատեսել նենգ թշնամու (իմա` սատանայի) որոգայթները, սրտագին հոգածությամբ ու զգոնությամբ կանխավ իմանալ դրանք և խուսափել, որպեսզի, զգեստավորվելով Քրիստոսով` Հայր Աստծո իմաստությամբ, անմիտ չգտնվենք մեր փրկության պահպանման մեջ: Արդ, հարկ է երկյուղել ոչ թե այն հալածանքից, որը բացահայտ հարձակմամբ ջանում է խոցել ու կործանել Աստծո ծառաներին. դյուրին է պաշտպանվել այնտեղ, ուր վտանգն ակնհայտ է, և հոգին էլ նախապես տրամադրվում է մարտի՝ թշնամու՝ իր մասին ազդարարելու հետ: Առավել հարկ է երկյուղել ու զգուշանալ թշնամուց այն պարագայում, երբ նա գաղտնաբար է մոտենում, երբ, գայթակղելով աշխարհի պատկերներով, չնշմարվող գաղտնի ուղիներով է սողում, որից և ստացել է «սողուն» կամ «օձ» անունը: Այդպիսին է մշտակա նրա նենգությունը:

Այդպիսին է ծածուկ ու խորամանկ նրա կեղծավորությունը՝ մարդկանց գայթակղելու գործում: Այդպես նա գայթակղեց նաև աշխարհի սկզբին` փաղաքշական կեղծ խոսքերով պարզ հոգիներում գրգռելով անզգույշ դյուրահավատությունը: Նա ջանաց նաև փորձել Տիրոջն իսկ և դրա համար թաքուն մոտեցավ, որպեսզի հանկարծակի հարձակվի և գայթակղեցնի, սակայն իմացվեց ու ետ մղվեց, իսկ ետ մղվեց, քանզի ճանաչվեց և բացահայտվեց: Սրանով մեզ օրինակ տրվեց, որ է` խուսափել հին մարդուց և հաստատապես քայլել Քրիստոս-Կենսատուի հետքերով, որպեսզի կրկին անզգուշության պատճառով մահվան կապանքներում չհայտնվենք, այլ վտանգի կանխատեսմամբ հասնենք անմահությանը: Բայց ինչպե՞ս կարող ենք հասնել անմահության, եթե չպահենք Քրիստոսի պատգամները, որոնցով պարտվում և հաղթվում է մահը: Տերն ասում է. «Եթե կամենում ես հավիտենական կյանքը մտնել, պահիր պատվիրանները» (Մատթ. ԺԹ 17), և ապա՝ «Դուք իմ բարեկամներն եք, եթե անեք այն, ինչ ես ձեզ պատվիրում եմ: Այլևս ձեզ ծառաներ չեմ կոչում…» (Հովհ. ԺԵ 14-15):

Այդպիսիներին Նա նաև կոչում է քաջարի և կայուն` հաստատված պինդ ու ծանրաքաշ վեմի վրա, պատսպարված անսասան և անկործան պատվարով՝ ընդդեմ դարի բոլոր փոթորիկների ու հուզումների: «Ով որ լսում է իմ այս խոսքերը և կատարում է դրանք, կնմանվի մի իմաստուն մարդու, որ իր տունը շինեց ժայռի վրա. անձրևները թափվեցին, և գետերը հորդեցին, հողմերը փչեցին ու զարկեցին այդ տանը, բայց չկործանվեց, որովհետև ժայռի վրա էր հաստատված»,- ասում է Նա: Այսպիսով` մենք պետք է պահենք Նրա խոսքերը, սովորենք և անենք այն, ինչ Նա է ուսուցանել ու արել: Եվ ինչպե՞ս մեկը կարող է իրեն ի Քրիստոս հավատացյալ համարել, եթե չի կատարում Քրիստոսի պատվիրածը: Կամ՝ ինչպե՞ս կարող է հավատի պարգևին արժանանալ մեկը, որը չի ցանկանում պահպանել հավատն առ պատվիրանները: Անհրաժեշտության դեպքում նա կտարակուսի, կդեգերի և մոլորության ոգով տոգորված` իբրև փոշի կքշվի քամուց. չհետևելով փրկչական ճանապարհի ճշմարտությանը՝ նա չի հասնի փրկության:

Սիրելի՛ եղբայրներ, հարկ է զգուշանալ ոչ միայն ակնհայտ ու բացահայտ, այլև նրբին կեղծավորությամբ և խորամանկությամբ քողարկված խաբեությունից: Իսկ այն բանից հետո, երբ թշնամին Քրիստոսի գալստյամբ հայտնաբերվեց ու բացահայտվեց, լույս բացվեց լեզուների համար, և մարդկանց երջանկության համար ծագեց փրկչական արեգակը, այնպես, որ սկսեցին խորությամբ լսել հոգևոր երանությունը, կույրերն իրենց աչքերը բացեցին առ Աստված, տնանկները հավիտենական բժշկում ստացան, կաղերը հապճեպ ուղղվեցին դեպի եկեղեցի, համրերն սկսեցին բարձրաձայն իրենց աղոթքներն ասել: Այդ ամենից հետո, երբ նա (սատանան) տեսավ բազում հավատացողների պատճառով լքված կուռքերը, դատարկված իր կացարանն ու կռատները, ուրիշ ինչ առավել նրբին կեղծավորություն և խորամանկություն կարող էր հորինել թշնամին, քան նոր խաբեության առաջադրումը` հենց քրիստոնյայի անունով անզգույշներին գայթակղելը: Նա է ստեղծել աղանդներն ու հերձվածները, որպեսզի կործանի հավատը, խեղաթյուրի ճշմարտությունը, խախտի միությունը: Ում կուրացնելով չի կարողանում պահել հին ուղու վրա՝ նրան մոլորության մեջ է գցում և գայթակղում նոր ճանապարհով: Հափշտակում է մարդկանց հենց Եկեղեցու միջից, և այնժամ, երբ նրանք տեսանելիորեն մոտենում էին լույսին ու ձերբազատվում դարի խավարից, նրանց վրա նորից սփռում է անտեսանելի մի նոր խավար, և այնպես, որ նրանք, չհետևելով Ավետարանին և չպահելով օրենքը, իրենք իրենց կոչում են քրիստոնյաներ ու խարխափելով խավարի մեջ` կարծում են, թե լույսի մեջ են: Այդպիսին են թշնամու որոգայթները, նրա, ով, առաքյալի խոսքի համաձայն, «կերպարանավորվում է որպես լույսի հրեշտակ» (Բ Կորնթ. ԺԱ 14) և իր ծառաներին որպես արդարության պաշտոնյաներ է ներկայացնում: Երբ նրանք հռչակում են գիշերն իբրև ցերեկ, կործանումը` փրկություն, հուսահատությունը` հույս, հավատուրացությունը` հավատ, հակաքրիստոսին՝ Քրիստոսի անունով, կեղծիքը քողարկելով ճշմարտանմանությամբ՝ նուրբ խորամանկությամբ ոչնչացնում են ճշմարտությունը:

Սիրեցյա՛լ եղբայրներ, սա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ նրանք չեն դիմում ճշմարտության ակունքին, չեն փնտրում գլուխը, չեն պահպանում Երկնավոր Վարդապետի ուսուցումները: Այստեղ բազմաբառ խորհրդածությունների և ապացույցների անհրաժեշտություն չկա, պետք է միայն խորամուխ լինել խնդրի մեջ ու քննել և այնժամ հեշտությամբ կարելի է համոզվել ճշմարտության մեջ՝ անգամ համառոտ շարադրանքից: Տերն ասում է Պետրոսին. «Ես քեզ ասում եմ, որ դու վեմ ես, և այդ վեմի վրա պիտի շինեմ իմ եկեղեցին, ու դժոխքի դռները այն չպիտի հաղթահարեն: Եվ քեզ պիտի տամ երկնքի արքայության բանալիները, ու ինչ որ մի անգամ կապես երկրի վրա, կապված պիտի լինի երկնքում: Եվ ինչ որ արձակես երկրի վրա, պիտի արձակված լինի երկնքում» (Մատթ. ԺԶ 18-19): Եվ դարձյալ ասաց նրան իր հարությունից հետո. «Արածեցրու իմ ոչխարներին» (Հովհ. ԻԱ 16): Այդպիսով` Իր եկեղեցին հիմնում է մեկի վրա: Եվ թեև Իր հարությունից հետո հավասարազոր իշխանությամբ է օժտում իր առաքյալներին` ասելով. «Ինչպես իմ Հայրն ինձ ուղարկեց, ես էլ ուղարկում եմ ձեզ…. Առեք Սուրբ Հոգին: Եթե մեկի մեղքերը ներեք, նրանց ներված կլինի. եթե մեկի մեղքերը չներեք, ներված չի լինի» (Հովհ. Ի 21-23), սակայն, ցույց տալու համար [Եկեղեցու] միասնությունը, Նա կամեցավ մեկով նախանշել այն: Անշուշտ, մնացյալ առաքյալները ևս նման էին Պետրոսին և ունեին հավասարազոր արժանիքներ ու իշխանություն, սակայն սկզբնապես մատնանշվում է մեկը` ցույց տալու համար մեկ միասնական Եկեղեցի: Այդ միասնական մի եկեղեցին հենց նկատի ունի Սուրբ Հոգին Երգ երգոցում` խոսելով Տիրոջ անունից. «Մինչդեռ մեկն է իմ աղավնին, իմ կատարյալը, իր մոր միակն է նա, իր ծնողի ընտրյալը» (Երգ երգոց Զ 8):

Արդյո՞ք նա, ով հակված չէ Եկեղեցու այդ միասնությանը, կարող է մտածել, թե պահում է հավատը: Արդյո՞ք նա, ով հակառակվում և գործում է ընդդեմ Եկեղեցու, կարող է հուսալ, որ ինքը Եկեղեցու մեջ է, երբ երանելի Պողոս առաքյալը, նույն խնդրի մասին դատելով և այդ միասնության խորհուրդը ցույց տալով, ասում է. «Մեկ մարմին ու մեկ հոգի, ինչպես որ մեկ է հույսը, որին Աստված կոչեց մեզ: Մեկ Տեր կա, մեկ հավատ, մեկ մկրտություն, մեկ Աստված…» (Եփես. Դ 4-6): Հենց այս միությունն է, որ պետք է պատշաճորեն պահպանենք ու պաշտպանենք մենք և հատկապես՝ եպիսկոպոսները, որ իշխում են Եկեղեցում, որպեսզի ցույց տրվի, որ եպիսկոպոսաց դասն իսկ մի է և անբաժան: Թող ոչ ոք միաբանություններին չխաբի կեղծիքով: Թող որևէ մեկը հավատի ճշմարտությունը չխաթարի ուխտադրուժ դավաճանությամբ: Եպիսկոպոսությունը մի է, և եպիսկոպոսներից յուրաքանչյուրն ամբողջությամբ բաժնեկից է այդ դասին: Այդպես և Եկեղեցին է մի, թեպետ պտղաբերության զարգացմանը համընթաց՝ ընդարձակվելով բաժանվում է բազում մասերի: Չէ՞ որ արևն էլ բազում ճառագայթներ ունի, սակայն լույսը մի է, բազում ճյուղեր կան ծառի վրա, սակայն բունը մեկն է` ամուր հաստատված արմատի վրա. բազում առվակներ են սկզբնավորվում մեկ աղբուրից, և թեպետ ջրերի առատությունից գոյացող հեղեղումը, որ բազմաքանակություն է ներկայացնում, այնուամենայնիվ, ակունքի մոտ պահպանում է միությունը: Առանձնացրո՛ւ արևի ճառագայթն իր սկզբնավորումից, և միությունը թույլ չի տա առանձնացված լույսին գոյություն ունենալ. կոտրեցե՛ք ծառից մի ճյուղ, և ջարդվածը կկորցնի աճելու ունակությունը. անջատեցե՛ք առուն իր աղբյուրից, և այն կցամաքի: Նմանապես և Եկեղեցին է՝ Տիրոջ լույսով պայծառացած, ողջ աշխարհով մեկ սփռում իր ճառագայթները, սակայն լույսը, որ տարածվում է ամենուրեք, մեկ է, ուստի և մարմնի միասնությունը մնում է անբաժան: Ողջ աշխարհում նա տարածում է պտուղներից ծանրաբեռնված իր ճյուղերը, նրա առատ գետակները հոսում են ամենուր, և այդուհանդերձ՝ գլուխը մեկն է, մեկ սկիզբ, մեկ մայր` պտուղների առատությամբ հարուստ:

Նրանից ենք մենք ծնվում, նրա կաթով սնվում, նրա հոգով շնչավորվում: Քրիստոսի հարսը չի կարող աղճատվել. նա մաքուր է և անապական. նա ճանաչում է մեկ տուն և իր ողջախոհությամբ պահպանում սրբությունը մեկ մահճի: Նա պահում է մեզ Աստծո համար, իրենից ծնվածներին պատրաստում արքայության համար: Եկեղեցուց անջատված ամեն ոք միանում է շնացող կնոջը և օտարանում Եկեղեցու ուխտից: Քրիստոսի Եկեղեցին լքողը զրկվում է Քրիստոսի պարգևներից, և Եկեղեցու համար նա օտար է, անպիտան ու թշնամի: Ով Եկեղեցին իբրև մայր չի ճանաչում, չի կարող Աստծուն իրեն իբրև Հայր ունենալ: Եկեղեցուց դուրս գտնվողը կարող է փրկվել միայն այն դեպքում, եթե նոյյան տապանից դուրս գտնվող որևէ մեկը փրկված լիներ: Տերն այսպես է մեզ խրատում. «Ով ինձ հետ չէ, իմ դեմ է, և ով ինձ հետ չի հավաքում, ցրում է» (Մատթ. ԺԲ 30): Քրիստոսի խաղաղությունն ու միաբանությունը խաթարողը Քրիստոսի դեմ է գործում: Ոչ թե Եկեղեցում, այլ մեկ ուրիշ տեղ հավաքվողը մսխում է Քրիստոսի Եկեղեցին: Տերն ասում է. «Ես և իմ Հայրը մի ենք» (Հովհ. Ժ 30): Եվ կրկին Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու մասին գրված է. «Սրանք երեքը մի են» (Ա Հովհ. Ե 8): Ո՞վ կարող է մտածել, որ աստվածային անփոփոխելիության վրա հիմնված ու երկնային խորհուրդներին միացած այդ միասնությունը կարող է խախտվել՝ Եկեղեցու մեջ և մասնատվել՝ հակամարտող ցանկությունների տարաձայնությամբ: Ո՛չ, ով նման միությունը չի պահպանում, չի հետևում Աստծո օրենքին, չի պահում հավատն առ Հայր ու Որդի, չի հետևում փրկության ճշմարիտ ճանապարհին:

Միասնության այդ խորհուրդը, այդ անխախտ համերաշխության միությունը մատնանշվում է Տեր Հիսուս Քրիստոսի պատմուճանի մասին ավետարանական պատումի մեջ: Պատմուճանը չբաժանվեց ու չպատռվեց, այլ ամբողջապես, ըստ վիճակահանության, հասավ մեկին, և նա տնօրինեց այն առանց բաժանելու ու ապականելու: Ս. Գիրքն այդ մասին ասում է. «Իսկ քանի որ պատմուճանը առանց կարի էր, վերևից ներքև ամբողջովին հյուսած շուրջանակի, ուստի միմյանց ասացին. «Այդ չպատռենք, այլ դրա վրա վիճակ գցենք, ում որ ելնի»» (Հովհ. ԺԹ 23-24): Այն ի վերուստ ուներ միասնականությունը, որ բխում էր երկնքից՝ Հորից, և այդ իսկ պատճառով չէր կարող պատռվել նրանց կողմից. ով տիրացավ դրան ամբողջապես, մեկընդմիշտ պահեց ամուր ու անբաժան կապը: Ուստի Քրիստոսի Եկեղեցին պառակտողը չի կարող տիրանալ Քրիստոսի պատմուճանին:

Ընդհակառակն, երբ Սողոմոնի մահից հետո նրա թագավորությունն ու ժողովուրդը պետք է բաժանվեին, Աքիա մարգարեն, դաշտում հանդիպելով Հերոբովամ թագավորին, իր հագուստը պատառոտում է տասներկու կտորների և ասում. «Ա՛ռ քեզ տասը կտոր, քանզի Իսրայելի Տեր Աստվածը այսպես է ասում. «Ահա ես Սողոմոնի թագավորությունը ձեռքից խլելով՝ պիտի պատառոտեմ և քեզ պիտի հանձնեմ տասը ցեղ, իսկ երկու ցեղը թող նրան մնա հանուն իմ ծառա Դավթի և հանուն Երուսաղեմ քաղաքի, որն ընտրեցի Իսրայելի բոլոր ցեղերին պատկանող քաղաքների միջից»» (Գ Թագ. ԺԱ 31-32): Այսպիսով, երբ Իսրայելի տասներկու ցեղերը պետք է բաժանվեին, Աքիա մարգարեն պատռեց իր զգեստը: Սակայն Քրիստոսի ժողովուրդը չպետք է բաժանվի, ինչպես Քրիստոսի ամբողջությամբ միակար պատմուճանը չի պատռվել դրան տիրացողների կողմից. իր կարվածքի անբաժան ամրությամբ՝ այն մատնանշում է Քիստոսով զգեստավորված ամենքիս անբաժան համաձայնությունը: Այսպիսով՝ Տերն Իր զգեստի խորհրդավոր նշանով կանխավ պատկերեց Եկեղեցու միասնությունը:

Ո՞վ է այդչափ անօրեն և ուխտադրուժ, որ այդքան վարակված է պառակտումների կրքով, որ հնարավոր է համարում ու համարձակվում է Աստծո միությունը` Տիրոջ զգեստը` Քրիստոսի Եկեղեցին պառակտել:
Ինքը` Տերը, Իր Ավետարանում մեզ հիշեցնում է և ուսուցանում` ասելով. «Եվ պիտի լինի մի հոտ ու մի հովիվ» (Հովհ. Ժ 16): Ո՞վ կմտածի, որ միևնույն տեղում կարող են լինել կա՛մ բազում հովիվներ, կա՛մ շատ հոտեր: Պողոս առաքյալը, մեզ միևնույն միասնության մասին հուշելով, պաղատում է և հորդորում` ասելով. «Աղաչում եմ ձեզ, եղբայրնե՛ր, մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի անունով, որ բոլորդ էլ նույն խոսքը ունենաք. և ձեր մեջ բաժանումներ չլինեն. քանզի հաստատ էիք նույն մտքի ու նույն մտածման մեջ» (Ա Կորնթ. Ա 10): Մեկ այլ տեղ ասում է. «…Հանդուրժեցե՛ք միմյանց սիրով, ջանացե՛ք պահել հոգու միությունը խաղաղության կապով» (Եփես. Դ 2-3): Իսկ դու կարծում ես, որ կարելի է Եկեղեցուց հեռու մնալ և ապրել` քեզ համար տարբեր բնակատեղիներ կազմակերպելով։ Սակայն Ռահաբին, որ կանխավ ձևավորեց Եկեղեցին, ասվեց. «…Եվ քո հորը, մորը, եղբայրներին և քո հոր ամբողջ ընտանիքը կհավաքես քեզ մոտ, այս տանը: Ով որ քո տնից դուրս գա, ինքը թող իր համար պատասխանատու լինի…» (Հեսու Բ 18-19): Եվ Զատկի խորհուրդը, ըստ Ելից գրքում արտահայտված օրենքի, նույնպես պահանջում էր, որ մորթվող գառը, իբրև Քրիստոսի նախօրինակ, մեկ տան մեջ ուտվի: Աստված այսպես է ասում. «Տան մեջ պետք է ուտվի այն, միսը տնից դուրս չպիտի հանեք» (Ելք ԺԲ 46): Քրիստոսի մարմինը` Տիրոջ սրբությունը, չի կարող դուրս հանվել տնից, իսկ հավատացյալների համար, միասնական Եկեղեցուց բացի, այլ տուն չկա: Այդ տունը՝ համամտության այդ բնակարանը, Սուրբ Հոգին մատնանշում է սաղմոսներում` ասելով. «Աստված բնակեցնում է միայնակներին տան մեջ» (Սաղմ. ԿԷ 7): Միայն այդպես են միայնակները, համամիտները և պարզասիրտներն ապրում Աստծո տան՝ Քրիստոսի Եկեղեցու մեջ:

Դրա համար Սուրբ Հոգին հայտնվեց աղավնու տեսքով: Այն պարզ ու խոնարհ կենդանի է՝ առանց դառն մաղձի, չվիրավորող և մագիլներով կատաղաբար չպատառոտող, սիրում է մարդկանց բնակարանները և միայն մեկ համատեղ բույն է ճանաչում. որդեծնության ժամանակ զույգերը միասին են խնամում ձագերին. թռիչքի ժամանակ միմյանցից չեն բաժանվում, փոխադարձ համակեցությամբ են ապրում իրենց կյանքը, համբույրներով վկայում են իրենց համաձայնության ու խաղաղության մասին, ամեն ինչում պահպանում են համախոհության օրենքը: Եվ Եկեղեցում էլ այդպիսի պարզասրտություն պետք է լինի, նույնպիսի սիրո պետք է հասնել. եղբայրները սիրո հարցում պետք է օրինակ քաղեն աղավնիներից, իսկ խոնարհությամբ ու հանդարտությամբ համեմատվեն գառների և ոչխարների հետ: Ի՞նչն է քրիստոնյայի սրտում հարուցում գայլերի գազանություն, շների կատաղություն, օձերի մահաբեր խայթոց և ընդհանրապես գազանների արյունարբու վայրագություն: Հարկ է ուրախանալ, երբ նրանց նման մարդիկ անջատվում են Եկեղեցուց, որպեսզի իրենց կատաղի և թունավոր վարակով չկործանեն Քրիստոսի աղավնիներին ու գառներին: Չեն կարող միավորվել, միախառնվել դառնությունն ու քաղցրությունը, խավարն ու լույսը, վատ և լավ եղանակները, պատերազմն ու խաղաղությունը, անպտղությունն ու պտղաբերությունը, ցամաքն ու ջրի աղբյուրը, փոթորիկն ու անդորրը:

Թող ոչ ոք չխորհի, թե բարիները կարող են հեռանալ Եկեղեցուց: Քամին ցորենը չի տարուբերում, իսկ փոթորիկը ծառը արմատախիլ չի անում, եթե ամուր արմատ ունի: Միայն դատարկ տատասկներն են քշվում քամուց, միայն թույլ ծառերն են ընկնում փոթորկի սլացքից: Ճիշտ նրանց է նզովում և խոցում Հովհաննես առաքյալը` ասելով. «Մե՛ր միջից ելան նրանք, բայց մեզնից չէին, որովհետև, եթե մեզնից լինեին, ապա մեր մեջ էլ կմնային» (Ա Հովհ. Բ 19): Հերձվածները հաճախ առաջացել և առաջանում են այն պատճառով, որ կամակոր միտքը խաղաղություն չունի, իսկ խռովություն սերմանող ուխտադրժությունը միությունը չի պահում: Տերը, պահպանելով մեր ազատ կամեցողությունը, թողնում է, որ այս ամենը լինի, որպեսզի ճշմարտությունը փնտրող մեր սրտերի ու մտքերի փորձությամբ երևան գա արժանավորների ջինջ հավատքը: Դրա մասին է Սուրբ Հոգին կանխասում առաքյալի միջոցով` ասելով. «Բայց պետք է, որ հերձվածներ էլ լինեն ձեր մեջ, որպեսզի ձեր միջից նրանք, որ ընտիր մարդիկ են, երևան» (Ա Կորնթ. ԺԱ 19): Այսպես են փորձվում հավատարիմները, և բացահայտվում՝ հավատուրացները, այսպես են, դեռ նախքան դատաստանի օրը, արդարների հոգիները զատվում անարդարներից, և հարդը` ցորենից: Անջատվում են նրանք, որ առանց աստվածային հրամանի՝ ինքնակամ ստանձնում են անխոհեմ զանգվածների առաջնորդությունը, առանց օրինական կոչման (իմա` ձեռնադրության)՝ իրենք իրենց առաջնորդ են կարգում, եպիսկոպոսի անուն վերագրում իրենց, երբ որևէ մեկը նրանց այն չի շնորհել:

Սուրբ Հոգին սաղմոսներում նրանց կոչում է գահերի վրա բազմած կործանողներ, հավատի խոց ու վարակ, մարդիկ, ովքեր գայթակղում են օձային լեզվով և հմուտ են ճշմարտության խեղաթյուրման մեջ. կորստաբեր լեզու, որ մահաբեր թույն է տեղում, մարդիկ, որոնց խոսքը քաղցկեղի նման ճարակ է գտնում (Բ Տիմ. Բ 17), իսկ զրույցը՝ յուրաքանչյուրի սրտի մեջ մահացու վարակ ներմուծում: Նրանց դեմ բարբառում է Տերը, իր մոլորվող ժողովրդին ետ և հեռու պահում նրանցից` ասելով. «Մի՛ լսեք այն մարգարեների խոսքերը, որ ձեզ համար մարգարեություն են անում, դրանք փուչ բաներ են ասում ձեզ, իրենց սրտի ցնորքներից են խոսում և ոչ թե Տիրոջ բերանից: Տիրոջ խոսքի դեմ ըմբոստացածներին նրանք ասում են` «Խաղաղություն լինի ձեզ». բոլոր նրանց, ովքեր ընթանում են ըստ իրենց կամակորության, կամ յուրաքանչյուրին, ով ընթանում է ըստ իր սրտի մոլորության, ասում են` «Քո գլխին չարիք չի գալու»: Ես… չխոսեցի նրանց հետ, սակայն նրանք մարգարեություն էին անում: Եթե իմ խորհրդին հավատարիմ մնային, ապա իմ խոսքերը լսելի կդարձնեին իմ ժողովրդին, ետ կպահեին նրան իր չար ճանապարհներից, իր չար վարքից» (Երեմ. ԻԳ 16-17, 21-22): Տերը նրանց է նկարագրում ու մատնանշում` ասելով. «Ինձ՝ կենաց ջրի աղբյուրիս, լքեց և իր համար ծակ փոսեր փորեց, որոնք ջուր չեն կարող պահել» (Երեմ. Բ13): Մինչդեռ, մեկից բացի, այլ մկրտություն չի կարող լինել. նրանք կարծում են, որ կարող են մկրտել: Թողնելով կենաց աղբյուրը` նրանք խոստանում են կենսագործ ու փրկարար ջրի շնորհը: Այնտեղ մարդիկ ոչ թե սրբագործվում են, այլ ավելի պղծվում, մեղքերը ոչ թե սրբվում են, այլ կրկնապատկվում: Այդպիսի ծնունդը ոչ թե Աստծո համար է զավակներ բերում, այլ սատանայի: Խաբեությունից ծնվածները չեն արժանանում ճշմարտության խոստմանը: Տիրոջ խաղաղության խափանողները մոլեգին հակառակությամբ չեն կարող խաղաղության պարգևին հասնել:

Թող իրենք իրենց չգայթակղեն Տիրոջ կողմից ասված մի քանի խոսքերով. «Ուր երկու կամ երեք հոգի հավաքված լինեն իմ անունով, այնտեղ եմ ես, նրանց մեջ» (Մատթ. ԺԸ 20): Ավետարանն աղճատողներն ու կեղծ մեկնիչներն այս խոսքն են բերում, սակայն սա հաջորդ խոսքն է, իսկ նախորդը նրանք բաց են թողնում. հիշեցնելով մեկը՝ մյուսի մասին նենգորեն լռում են. ինչպես իրենք անջատվեցին Եկեղեցուց, այնպես և հատում են միևնույն խոսքի ամբողջությունը: Տերը, Իր աշակերտներին հուշելով միմյանց մեջ պահել համախոհություն և խաղաղություն, նրանց ասում է. «Դարձյալ ձեզ ասում եմ. եթե ձեզնից երկուսը միաբանվեն երկրի վրա որևէ խնդրանքի համար, ինչ էլ որ խնդրեն, կկատարվի նրանց համար իմ Հոր կողմից, որ երկնքում է. որովհետև ուր երկու կամ երեք հոգի հավաքված լինեն իմ անունով, այնտեղ եմ ես, նրանց մեջ» (Մատթ. ԺԸ 20): Եվ դրանով ցույց է տալիս, որ շատը տրվում է ոչ թե բազմաքանակությանը, այլ աղոթողների համախոհությանը: «Եթե ձեզնից երկուսը միաբանվեն երկրի վրա»,- ասում է Նա: Այսպիսով` Տերը նախ պատվիրեց համերաշխությունը, մատնանշեց համաձայնությունը և սովորեցրեց ճշմարտորեն ու վճռականորեն համաձայնել միմյանց հետ: Ինչպե՞ս մեկը կհամաձայնի մեկ ուրիշին, եթե համամիտ չէ մարմնի՝ նույն ինքը՝ Եկեղեցու և ողջ եղբայրության հետ: Ինչպե՞ս երկուսը կամ երեքը կարող են հավաքվել Քրիստոսի անունով, որոնց մասին հայտնի է, որ անջատվում են Քրիստոսից և Նրա Ավետարանից: Չէ որ մենք չենք հեռացել նրանցից, այլ նրանք՝ մեզանից: Նրանց կողմից տարբեր հավաքներ հաստատելուց հետո առաջացան հերձվածներ ու բաժանումներ, նրանք լքեցին ճշմարտության հիմքն ու սկիզբը: Իսկ Տերը խոսում է Իր Եկեղեցու մասին, խոսում է Եկեղեցու մեջ գտնվողներին, որ եթե նրանք համամիտ լինեն, եթե Իր հիշեցման ու խրատի համաձայն՝ հավաքվելով երկու կամ երեք անձերով՝ միասիրտ աղոթեն, թեև երկուսը կամ երեքը լինեն, նրանք կարող են ստանալ խնդրելին Աստծո մեծությունից: «Ուր երկու կամ երեք հոգի հավաքված լինեն իմ անունով, այնտեղ եմ ես, նրանց մեջ»,- այսինքն` պարզ ու խաղաղասեր, աստվածավախ և Իր պատվիրանները պահող մարդկանց մեջ: Նմանների մեջ է Նա խոստացել լինել, ինչպես որ էր երեք մանուկների հետ հրե հնոցում, երբ շրջապատող բոցի մեջ գոտեպնդեց նրանց ցողի փչմամբ, քանզի նրանք հավատարիմ էին Աստծուն և միահոգի (Դան. Գ 50), ինչպես որ էր բանտարկված երկու առաքյալների հետ և, քանզի նրանք պարզ էին ու միահոգի, բացեց նրանց համար բանտի դռները և դուրս հանեց, որպեսզի ժողովրդին փոխանցեն այն խոսքը, որ հավատարմորեն քարոզում էին (Գործք Ե 19): Այսպիսով, երբ Տերն Իր պատվիրաններում ասում է. «Ուր երկու կամ երեք հոգի հավաքված լինեն իմ անունով, այնտեղ եմ ես, նրանց մեջ», ապա Եկեղեցին ստեղծողն ու հիմնադրողը մարդկանց Եկեղեցուց չի անջատում, այլ հանդիմանելով հավատից հեռացածներին և հորդորելով հավատարիմներին խաղաղության մեջ՝ Իր խոսքերով ցույց է տալիս, որ Ինքը հաճում է լինել երկու կամ երեք միահոգի աղոթողների մեջ, քան բազմաքանակ տարամիտ մարդկանց, և փոքրաթիվ մարդկանց միահոգի աղոթքով կարելի է ավելին խնդրել, քան բազում մարդկանց անհամաձայն հայցումով: Այդ իսկ պատճառով աղոթքի կարգը հաստատեց: Նա ավելացնում է. «Եվ երբ աղոթքի կանգնեք, եթե մեկի դեմ մի բան ունեք, ներեցեք, որպեսզի ձեր Հայրն էլ, որ երկնքում է, ների ձեզ ձեր հանցանքները» (Մարկ. ԺԱ 25): Ընծա մատուցելիս՝ որևէ մեկի հանդեպ ոխ ունեցողին Նա թույլ չի տալիս մոտենալ սեղանին, սակայն պատվիրում է նախ հաշտվել եղբոր հետ, ապա խաղաղությամբ դառնալով՝ ընծա մատուցել Աստծուն (Մատթ. Ե 23-24): Աստված չընդունեց Կայենի ընծան, քանզի մեկի հանդեպ, որ նախանձի և թշնամության պատճառով հաշտ չէր եղբոր հետ, Աստված չէր կարող բարեգութ լինել:

Ինչպիսի՞ խաղաղություն են խոստանում եղբայրների թշնամիներն իրենք իրենց: Ինչպիսի՞ պատարագներ են մտադիր մատուցել քահանաներին նախանձողները: Արդյո՞ք Քրիստոսի Եկեղեցուց դուրս ժողովվելով՝ նրանք կարծում են, որ Քրիստոս իրենց հետ է: Այո, եթե անգամ (Տիրոջ) անվան խոստովանության համար նմանները մահվան մատնվեն, նրանց խարանը չի մաքրվի նույնիսկ արյամբ: Երկպառակության անջնջելի ու ծանր մեղքը չի մաքրվում անգամ տառապանքով: Եկեղեցուց դուրս գտնվողը չի կարող մարտիրոս լինել, թագավորող Եկեղեցին լքողը չի կարող արքայությանը հասնել: Քրիստոս մեզ շնորհել է խաղաղություն. պատվիրել է լինել միակամ ու միասիրտ, ավանդել է անխախտ և ամուր պահել հավատարմության ու սիրո միությունը, և ով չի պահել եղբայրական սերը, նա չի կարող մարտիրոս լինել: Դա է ուսուցանում, դա է հաստատում Պողոս առաքյալը` ասելով. «Եթե ունենամ ամբողջ հավատը՝ մինչև իսկ լեռները տեղափոխելու չափ, բայց սեր չունենամ, ոչինչ եմ: Եվ եթե իմ ամբողջ ունեցվածքը տամ աղքատներին և իմ այս մարմինը մատնեմ այրվելու, բայց սեր չունենամ, ոչ մի օգուտ չեմ ունենա: Սերը համբերող է, քաղցրաբարո է. սերը չի նախանձում, չի ամբարտավանանում, չի գոռոզանում, անվայել վարմունք չի ունենում, իրենը չի փնտրում, բարկությամբ չի գրգռվում, չար բան չի խորհում… ամեն բանի դիմանում է, ամեն բանի հավատում է, մշտապես հույս է տածում, ամեն բանի համբերում: Սերը երբեք չի անհետանում» (Ա Կորնթ. ԺԳ 2-5, 7-8): Սերը,- ասում է,- երբեք չի անհետանում, այն առհավետ [Երկնքի] Արքայության մեջ է, հավետ շարունակվելու է այնտեղ եղբայրական միության մեջ: Երկպառակությունը չի կարող արժանանալ Երկնքի Արքայությանը և Քրիստոսի պարգևներին, Ով ասաց. «Այս է իմ պատվերը. որ սիրեք միմյանց, ինչպես որ ես սիրեցի ձեզ» (Հովհ. ԺԵ 12): Քրիստոսի սերը հավատուրաց անհամաձայնությամբ խախտողը չի պատկանելու Քրիստոսին. սեր չունեցողը Աստծուն էլ չունի: Երանելի առաքյալն ասում է. «Աստված սեր է. և ով սիրո մեջ է ապրում, բնակվում է Աստծու մեջ, և Աստված բնակվում է նրա մեջ» (Ա Հովհ. Դ 16): Ուրեմն չեն կարող բնակվել Աստծու մեջ նրանք, ովքեր չցանկացան միասիրտ լինել Աստծու Եկեղեցում, նույնիսկ եթե մատնվեին այրվելու կրակի ու բոցի մեջ կամ իրենց հոգին ավանդեին` իբրև կերակուր նետված լինելով գազանների առջև. սակայն դա էլ չի դառնա նրանց համար հավատի պսակ, այլ կլինի հավատուրացության պատիժ. կդառնա ոչ թե բարեպաշտ սխրանքի փառավոր ավարտ, այլ հուսահատության ելք: Նրանց նմանը կարող է մահվան մատնվել, սակայն չի կարող փառավորվել: Այդպիսինը իրեն քրիստոնյա է կոչում նույնքան կեղծավորաբար, որքան սատանան հաճախ իրեն անվանում է Քրիստոս՝ Տիրոջ խոսքի համաձայն. «Շատերը պիտի գան իմ անունով և պիտի ասեն` ե՛ս եմ Քրիստոսը, և շատերին պիտի մոլորեցնեն» (Մարկ. ԺԳ 6): Ինչպես սատանան Քրիստոս չէ, թեպետև խաբում է Նրա անունով, այնպես և քրիստոնյա չի կարող համարվել նա, ով չի բնակվում Նրա Ավետարանի և հավատի ճշմարտության մեջ:

Անշուշտ մեծ գործ է և զարմանքի արժանի մարգարեանալը, դևերին հանելն ու երկրի վրա մեծ հրաշքներ գործելը, բայց այս ամենը կատարողը Երկնքի Արքայությանը չի հասնի, եթե չընթանա ուղիղ ճանապարհով: Տերը, այդ մասին հայտնելով, ասում է. «Այն օրը շատերն ինձ պիտի ասեն. «Տե՜ր, Տե՜ր, չէ՞ որ քո անունով մարգարեացանք և քո անունով դևեր հանեցինք ու քո անունով բազում զորավոր գործեր արեցինք»: Եվ այն ժամանակ ես նրանց պիտի ասեմ. «Ես ձեզ երբեք չեմ ճանաչել, հեռո՛ւ կացեք ինձանից դուք ամենքդ, որ անօրենություն եք գործում» (Մատթ. Է 22-23)։ Ճշմարտություն է պետք Դատավոր Աստծո բարեհաճությանն արժանանալու համար. հարկ է հնազանդվել Նրա պատվիրաններին ու խրատներին, որպեսզի ըստ մեր արժանիքների` վարձատրվենք: Տերը, Ավետարանում համառոտ ցույց տալով մեր հավատի և հույսի ուղին, ասում է. «Մեր Տեր Աստվածը միակ Տերն է. և դու պիտի սիրես քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով, քո ամբողջ մտքով և քո ամբողջ զորությամբ. սա է առաջին պատվիրանը, և երկրորդը նման է սրան. դու պիտի սիրես քո ընկերոջը քո անձի պես… այս երկու պատվիրաններից են կախված ամբողջ օրենքն ու մարգարեները» (Մարկ. ԺԲ 29-31, Մատթ. ԻԲ 37-40): Իր այս վարդապետության մեջ Նա սովորեցրեց միության և սիրո մասին. երկու պատվիրանների մեջ ընդգրկեց օրենքն ու բոլոր մարգարեներին: Ինչպիսի՞ միություն է պահպանում, ինչպիսի՞ սեր է պահում կամ ի՞նչ սիրո մասին է խորհում նա, ով տրվելով երկպառակության պոռթկումներին՝ մասնատում է Եկեղեցին, քայքայում է հավատը, խախտում է խաղաղությունը, արմատախիլ է անում սերը, պղծում է խորհուրդը:

Սիրեցյա՛լ եղբայրներ, վաղուց է այդ չարիքը սկզբնավորվել, սակայն այդ կործանարար չարիքի ավերիչ ազդցությունը ներկայումս աճել է, և հերետիկոսական այլասերության ու պառակտումների թունավոր աղետը սկսել է առավել դրսևորվել և տարածվել: Բայց Սուրբ Հոգին առաքյալի միջոցով կանխասել ու նախազգուշացրել է, որ այդպես և պետք է լինի դարի վախճանին: «Վերջին օրերին,- ասում է Նա,- չար ժամանակներ պիտի գան, երբ մարդիկ պիտի լինեն անձնասեր, փողասեր, հպարտ, ամբարտավան, հայհոյող, ծնողներին անհնազանդ, անշնորհակալ, անմաքուր, անհաշտ, անգութ, բանսարկու, անժուժկալ, դաժանաբարո, անբարեսեր, մատնիչ, հանդուգն, մեծամիտ, ավելի շատ հեշտասեր, քան աստվածասեր, մարդիկ, որ ունեն աստվածապաշտության կերպարանք, սակայն ուրացել են նրա զորությունը: Նաև խորշի՛ր նրանցից, քանզի նրանց մեջ կան այնպիսիք, որ մտնում են տնից տուն և գերում են մեղքերով ծանրաբեռն կանանց, որոնք տարված են պես-պես ցանկություններով. կանայք, որ միշտ ուսանում են, բայց երբեք չեն կարող հասնել ճշմարիտ գիտությանը: Եվ ինչպես Հանեսն ու Համրեսը հակառակվեցին Մովսեսին, այնպես էլ սրանք հակառակվում են ճշմարտությանը. ապականված մտքով մարդիկ, անպետք՝ հավատի մէջ: Բայց նրանք ավելի առաջ գնալ երբեք չեն կարող, քանի որ իրենց հիմարությունը հայտնի կլինի բոլորին, ինչպես որ եղավ այդ երկուսինը» (Բ Տիմ. Գ 1-9):

Կանխասացությունը կատարվում է, և դարի ավարտի մերձեցմամբ արդեն իսկ հայտվում են նման մարդիկ, և գալիս են այդ ժամանակները: Թշնամու կատաղության սաստկացման հետ մեկտեղ մոլորությունը գայթակղում է, սանձարձակությունը՝ գոռոզացնում, նախանձը՝ բորբոքում, կիրքը՝ կուրացնում, սրբապղծությունը՝ այլասերում, հպարտությունը ամբարտավան է դարձնում, անհամաձայնությունը՝ խստասիրտ, ցասումը կորստյան է մատնում: Սակայն մեզ չի սասանում և շփոթեցնում շատերի ծայրահեղ ու անսպասելի ուխտադրժությունը. ավելի լավ է՝ կանխատեսվածի ճշմարտությունը զորացնի մեր հավատը: Ինչպես ոմանք այդպիսին դարձան, քանզի այդպես մարգարեացված էր, մնացյալ եղբայրները թող զգուշանան նրանցից, որովհետև դա էլ է նախապես ասվել Տիրոջ խրատում. «Բայց դուք զգույշ եղեք. ահա առաջուց ձեզ ամեն ինչ ասացի» (Մարկ. ԺԳ 23): Աղաչում եմ ձեզ, խուսափեք նման մարդկանցից, և ինչպես մահացու վարակ՝ ձեզանից և ձեր ականջից հեռացրեք նրանց կործանարար զրույցները՝ համաձայն Սուրբ Գրքի. «Քո կալվածքը ամրացրո՛ւ փշե ցանկապատով:… Զգո՛ւշ եղիր, որպեսզի չգայթակղվես լեզվից…» (Սիրաք ԻԸ 28-30), որովհետև՝ «Վատ խոսքերը ապականում են լավ բարքերը» (Ա Կորնթ. ԺԵ 33): Ինքը Տերն է սովորեցնում և պատվիրում մեզ հեռու մնալ նմաններից. «Կույրեր են, կույրերի առաջնորդ,- ասում է Նա,- երբ կույրն է առաջնորդում կույրին, սխալվում է, և երկուսն էլ փոսն են ընկնում» (Մատթ. ԺԵ 14): Հարկ է երես դարձնել և խուսափել Եկեղեցուց հեռացած յուրաքանչյուրից, քանզի. «Շեղված է այդպիսին և մեղանչում է` ինքն իսկ դատապարտելով իրեն» (Տիտ. Գ 11): Հնարավո՞ր է պատկերացնել, որ նա, ով Քրիստոսի քահանաների դեմ է գործում, իրեն առանձնացնում է Նրա եկեղեցականների և ժողովրդի հետ շփումից, Քրիստոսի հետ է: Չէ՞ որ նա ընդդեմ Եկեղեցու է զինվում, հակառակվում է աստվածային տնտեսությանը, թշնամի է խորանին, ըմբոստանում է Քրիստոսի զոհաբերության դեմ, ուրացող է հավատի հանդեպ, բարեպաշտության հարցում սրբապիղծ է, անհնազանդ ծառա, անօրեն որդի, անբարյացակամ եղբայր: Արհամարհելով եպիսկոպոսներին ու թողնելով Աստծո քահանաներին՝ նա համարձակվում է այլ խորան կառուցել, անթույլատրելի խոսքերից այլ աղոթք հեղինակել, կեղծ զոհաբերություններով պղծել Տիրոջ զոհաբերության ճշմարտությունը և անգամ չի ցանկանում ընդունել, որ Աստծո նվիրապետությանը հակառակ գործողը Աստծո հայեցողությամբ պատժվում է անխոհեմ հանդգնության համար:

Այսպես, Մովսեսի և Ահարոն քահանայի դեմ ապստամբած Կորխը, Դաթանն ու Աբիրոնը, որ փորձում էին յուրացնել զոհ մատուցելու իրավունքը, նույն պահին էլ պատժվեցին նման հանդգնության համար. երկիրը, քանդելով իր կապերը, բացեց անհատակ մի խորխորատ, և ահռելի կլափը ողջ-ողջ կուլ տվեց նրանց։ Ոչ միայն Աստծո զայրույթը ոչնչացրեց սադրիչներին, այլև Տիրոջից առաքված կրակը շտապեց մոխրի վերածել նրանցից երկու հարյուր հիսունին, որք միացել էին այդ անմտության մասնակիցներին ու նպաստողներին (Թվեր ԺԶ)՝ հիշեցնելով և այդ կերպ ցույց տալով, որ Աստվածային նվիրապետության քայքայմանն ուղղված անօրենների ինքնակամ բոլոր հանցափորձերն Աստծո դեմ են։ Այդպես և Ոզիաս թագավորը, երբ ձեռքն առնելով բուրվառը և հակառակ Աստծո օրենքին՝ զոհ մատուցելու իրավունքն իրեն վերապահելով ՝ չցանկացավ հնազանդվել ու զիջել Ազարիա քահանային, ով արգելում էր իրեն. Աստծո բարկությամբ խայտառակվեց և պատժվեց՝ ճակատի բորոտությամբ. վիրավորված Աստծուց խարանվելով մարմնի այն մասում, որտեղ նշան են ստանում Աստծուն հաճեցողները (Բ Մնաց. ԻԶ)։ Ահարոնի որդիները նույնպես, երբ խորանում անմաքուր կրակ էին մատուցում՝ անտեսելով Աստծո արգելքը, անմիջապես էլ այրվեցին Պատժող Աստծո առաջ (Ղևտ. Ժ)։ Հենց այսպիսիներին են ընդօրինակում և հետևում նրանք, ովքեր արհամարհելով աստվածային պատվիրանները՝ հրապուրվում են օտար վարդապետությամբ և ներմուծում մարդկանց կողմից հաստատված կարգեր։ Տերն Իր Ավետարանում բացահայտում ու հանդիմանում է նման մարդկանց՝ ասելով. «Աստծու պատվիրանը թողած՝ մարդկանց ավանդությունն եք պահում» (Մարկ. Է 8)։

Այս հանցանքն ավելի ծանր է, քան, ըստ էության, անառակների կատարածը, որոնք հետո զղջալով իրենց մեղանչումի համար՝ աղաչում են Աստծուն միանգամայն բավարար ապաշխարությամբ։ Մի տեղ Եկեղեցին են փնտրում և աղաչում նրան, մեկ այլ տեղ՝ հակառակվում Եկեղեցուն։ Մի տեղ անհրաժեշտությունը կարող էր անօրենության հասցնել, մեկ այլ տեղ՝ ազատ կամքը։ Մի տեղ անառակը միայն իրեն է վնասում, իսկ մի ուրիշում՝ որևէ աղանդավոր կամ հերձվածող ջանում է շատերին խաբեությամբ իր ետևից տանել։ Մի տեղ կորստաբեր է մի հոգու համար, մեկ այլ տեղ վտանգը շատ շատերի համար է։ Մեկը հասկանում է, որ ինքը վստահաբար մեղանչել է, ողբում է դրա համար և զղջում, իսկ մյուսը՝ հպարտ իր մեղքով և բավականություն ստանալով հենց անօրենություններից, բաժանում է զավակներին մայրերից, ոչխարներին հափշտակում Հովվից, Աստծո խորհուրդները կործանում, և եթե անառակը մեկ անգամ էր մեղանչել, սա ամեն օր է մեղանչում։ Վերջապես, անառակը, արժանանալով մարտիրոսության, կարող է արժանի դառնալ և խոստացված արքայությանը, իսկ մյուսը, եթե նույնիսկ մահվան մատնվի՝ Եկեղեցուց դուրս, չի կարող Եկեղեցու պարգևներին արժանանալ։

Թող ոչ ոք չզարմանա, սիրեցյա՛լ եղբայրներ, որ անգամ խոստովանողներից ոմանք նույն վիճակին են հասնում և այդ իսկ պատճառով նույնքան անօրեն ու ծանրորեն մեղանչում։ Խոստովանությունը չի ազատում սատանայի դավերից և այս աշխարհում դեռևս գտնվողին չի պաշտպանում առհավետ դարի գայթակղություններից, վտանգներից, հարձակումներից ու հարվածներից։ Ի դեպ, հետագայում էլ մենք խոստովանողների մոտ երբևէ չենք տեսել նման խաբկանքներ, անպատվություններ և շնություն, որ տեսնում ենք այժմ որոշ մարդկանց մոտ, ինչի համար ցավում և ողբում ենք։ Ով էլ որ լինի խոստովանողը, այնուհանդերձ, նա Սողոմոնից ավելի բարձր, ավելի լավը և աստվածահաճո չէ։ Իսկ Սողոմոնը մինչ քայլում էր Տիրոջ շավիղներով, ուներ և Աստծուց ստացված շնորհը, իսկ հետո, երբ թողեց Տիրոջ ուղին, կորցրեց և Տիրոջ շնորհը, ինչպես գրված է. «Եվ Տերը մի թշնամի հարուցեց Սողոմոնի դեմ» (Գ Թագ. ԺԱ 14)։ Այդ պատճառով է Սուրբ Գրքում ասվում. «Պահի՛ր ինչ որ ունես, որպեսզի ոչ ոք չառնի քո պսակը» (Հայտն. Գ 11)։

Տերը չէր սպառնա արդարության պսակից զրկելու հնարավորությամբ, եթե արդարության կորստին չհետևեր անհրաժեշտության դեպքում և պսակի կորուստը։ Խոստովանությունն ընդամենը փառքի մատույց է, և ոչ թե պսակին հասնելը. այն չի ավարտում սխրանքը, այլ միայն սկզբնավորում է արժանապատվությունը։ Սուրբ Գրքում ասվում է. «Իսկ ով մինչև վերջ համբերի, նա պիտի փրկվի» (Մատթ. Ժ 22). հետևաբար, այն, ինչը նախընթաց է վախճանին, լոկ աստիճան է, որով բարձրանում են փրկության գագաթը, և ոչ թե բուն գագաթին հասնելու վերջնակետը։ Նա խոստովանող է, սակայն խոստովանությունից հետո նրան մեծ վտանգ է սպասվում, որովհետև թշնամին առավել է գրգռվում։ Նա խոստովանող է, այդ իսկ պատճառով Տիրոջ Ավետարանից ավելի ամուր պետք է կառչի, քանզի Ավետարանի միջոցով է Աստծուց փառք ձեռք բերել։ Տերն ասում է. «Նրան, ում շատ է տրված, նրանից շատ էլ կուզվի, և ում շատ է վստահված, նրանից ավելին կպահանջեն» (Ղուկ. ԺԲ 48)։

Թո՛ղ խոստովանողների օրինակով ոչ ոք կորստյան չմատնվի։ Թո՛ղ խոստովանողի վարմունքից ոչ մեկը կեղծիք, հպարտություն, հավատուրացություն չսովորի։ Նա խոստովանող է, ուստի թող խոնարհ և հանդարտ լինի՝ իր արարքները համապատասխանեցնելով բարեպատշաճությանը. թող լինի համեստ և Քրիստոսի խոստովանող կոչվելով՝ թող օրինակ առնի Քրիստոսին, Ում խոստովանում է։ Քրիստոս ասում է. «Ով իր անձը բարձրացնում է, կխոնարհվի. և ով խոնարհեցնում է իր անձը, կբարձրանա» (Մատթ. ԻԳ 12). և Ինքն էլ բարձրացվեց Հոր կողմից այն պատճառով, որ լինելով Հայր Աստծո Բանը, Զորությունն ու Իմաստությունը՝ խոնարհեցրեց Ինքն Իրեն մինչև երկիր (Փիլ. Բ 8-9)։ Նա, Ով մեզ Իր օրենքի մեջ հնազանդություն պատվիրեց, և Ինքն էլ ի գնահատանք հեզության՝ Հորից ստացավ փառավոր անունը, ինչպե՞ս կարող է սիրել ամբարտավանությունը։ Նա Քրիստոսի խոստովանողն է, սակայն միայն այն դեպքում, երբ նրա պատճառով հետագայում չի հայհոյվում Քրիստոսի մեծությունն ու արժանապատվությունը։ Քրիստոսադավան լեզուն չպետք է չարախոս ու ամբարիշտ լինի, չպետք է չարաբանի և հայհոյի, փառաբանական խոսքերից հետո օձի թույն թափի եղբայրների ու Աստծո քահանաների վրա։ Իսկ եթե հետագայում խոստովանողն անպատիվ և անբարոյական դառնա, իր խոստովանությունը փառազրկի իր վարքով, իր կյանքը պղծի ամոթալի արարքներով, եթե, վերջապես, թողնելով Եկեղեցին, ուր դարձավ խոստովանող, և դրժելով միության դաշինքը՝ նախկին հավատը փոխի հետագա հավատուրացությամբ, ապա այդպիսինը խոստովանության շնորհիվ չի կարող գայթակղվել նրանով, թե իբր ընտրվել է փառավոր պարգևի համար. ընդհակառակը՝ հենց դրա համար էլ նա առավել մեծ պատիժ է վաստակում։

Տերը Հուդային ևս ընտրեց առաքյալների շարքում, սակայն Հուդան հետագայում մատնեց Տիրոջը։ Ի դեպ, ինչպես առաքյալների հավատն ու ամրությունը չսասանվեցին իրենց ընկերակցությունից մատնիչ Հուդայի հեռանալու պատճառով, այդպես էլ խոստովանողների արժանապատվությունն ու սրբությունը չեն նվազում, երբ իրենցից ոմանք հավատուրաց են դառնում։ Իր թղթի մեջ երանելի առաքյալն ասում է. «Իսկ արդ, եթե ոմանք հավատարիմ չգտնվեցին, միթե նրանց անհավատությունը Աստծու հավատարմությունը խափանե՞ց։ Քա՛վ լիցի։ Արդ, թող Աստված ճշմարիտ լինի, իսկ ամեն մարդ՝ սուտ» (Հռոմ. Գ 3-4)։ Խոստովանողների մեծագույն և լավագույն մասը ամուր է Տիրոջ հավատքի, օրենքի ու բարեպատշաճության ճշմարտության մեջ։ Եկեղեցու խաղաղությունից չեն հրաժարվում նրանք, ովքեր հիշում են, որ Աստծո բարեհաճությամբ Եկեղեցում ստացան շնորհը։ Եվ նրանք իրենց հավատի համար առավել գնահատանքի են արժանի, քանզի հեռանալով հավատուրացներից, որոնց հետ կապված էին խոստովանության առնչությամբ, խուսափեցին մեղսալի վարակից։ Ավետարանի ճշնարիտ լույսով լուսավորված, Տիրոջ ջինջ ու պարզ փայլմամբ պայծառացած՝ նրանք հաղթող են սատանայի հետ պայքարում և նույնքան գովելի՝ Քրիստոսի խաղաղությունը պահպանելու համար։

Ես կամենում եմ, սիրեցյա՛լ եղբայրներ, խրատում և համոզում, որպեսզի եղբայրներից ոչ մեկը, եթե հնարավոր է, կորստյան չմատնվի, և մայրն էլ ուրախանալով իր գիրկն առնի մեկ մարմին՝ կազմված մեկ միասնական ժողովրդից։ Իսկ եթե փրկարար խորհուրդը չի կարող փրկության ուղի վերադարձնել հերձվածի որոշ առաջնորդներին ու խռովության մեղավորներին, որոնք կուրորեն և համառորեն գտնվում են անմտության մեջ, ապա ծայրահեղ դեպքում դուք՝ պարզամտությամբ կամ խաբեությամբ հրապուրվածներդ և կամ էլ որևէ հնարամիտ խորամանկությամբ գայթակղվածներդ, քանդեցե՛ք դավադիր ցանցերը, ազատեցե՛ք մոլորության մեջ երերացող ձեր ոտքերը, ճանաչեցե՛ք երկնային ճանապարհի արդար ուղին։ Առաքյալն ասում է. «Պատվիրում եմ ձեզ մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի անունով, որ դուք հեռու մնաք ամեն մի եղբորից, որ ծույլ կյանքով է ապրում և ոչ ըստ այն օրինակի, որն ընդունեցիք մեզանից» (Բ Թես. Գ 6)։ Իսկ մեկ այլ տեղում ասում է. «Սնոտի խոսքերով թող ոչ ոք ձեզ չխաբի, որովհետև դրա համար է, որ գալիս է Աստծու բարկությունը անհնազանդ մարդկանց վրա։ Ուրեմն՝ նրանց մասնակից մի՛ եղեք» (Եփես. Ե 6-7)։ Ուստի միտումնավոր մեղանչողներից հարկ է հեռանալ, նույնիսկ անհրաժեշտ է փախչել նրանցից, որպեսզի չլինի թե մեկնումեկդ, միանալով անվայել ընթացողներին և նրանց հետ մոլորության ու ախտացյալ արահետներով քայլելիս՝ շեղվի ճշմարիտ ճանապարհից և ինքն էլ դառնա հանցավոր՝ նույն մեղքում։

Աստված մեկ է, և մեկ է Քրիստոս, մի է Իր Եկեղեցին ու հավատը և մի է ժողովուրդը՝ հաշտության ուխտով միավորված մեկ մարմնի մեջ։ Միությունը չպետք է մասնատվի, այդպես և չպետք է մասնատվի մեկ մարմինը՝ կապերը խզելով. չպետք է բաժանվի մասերի՝ ներքին գջլումի պատճառով. այն ամենը, ինչն օտարվել է կենսական ակունքից և կորցրել փրկչական էությունը, չի կարող ապրել ու շնչել առանձին կյանքով։ Սուրբ Հոգին մեզ խրատելով ասում է. «Ո՞վ է մարդն այն, որ սիրում է կյանքը, և ուզում է իր օրերը բարության մեջ տեսնել։ Լեզուդ պահի՛ր չարությունից, և շրթներդ թող նենգություն չխոսեն։ Խուսափի՛ր չարից ու բարի՛ք գործիր, խաղաղություն փնտրի՛ր և դրա՛ն հետևիր» (Սաղմ. ԼԳ 13-15)։ Խաղաղության որդին պետք է խաղաղություն ցանկանա և փնտրի. սիրո միությունը գիտակցողն ու սիրողը պետք է չար հակառակությունից զերծ պահի իր լեզուն։ Տերը, մոտենալով արդեն չարչարանքներն, ի թիվս այլ խրատների ու փրկչական ներշնչումների, նաև հետևյալն է ուսուցանում. «Խաղաղություն եմ թողնում ձեզ, իմ խաղաղությունն եմ տալիս ձեզ» (Հովհ. ԺԴ 27)։ Ահա ինչպիսի ժառանգություն է թողել մեզ Քրիստոս։ Խաղաղության պահպանման մեջ է Նա ամփոփել Իր խոստումների բոլոր պարգևներն ու ընծաները։ Հետևաբար, եթե մենք Քրիստոսի ժառանգներն ենք, ապա պետք է Քրիստոսի խաղաղության մեջ մնանք. եթե մենք Աստծո որդիներ ենք, ապա պետք է խաղաղարարներ լինենք. «Երանի՜ խաղաղարարներին,- ասում է Նա,- որովհետև նրանք Աստծու որդիներ պիտի կոչվեն» (Մատթ. Ե 9)։ Աստծո որդիները պետք է լինեն խաղաղարար, սրտով խոնարհ, խոսքի մեջ պարզ, փոխադարձ բարեհաճության մեջ՝ միակամ, իրար մերձեցված համախոհության ճշմարիտ միությամբ։ Նման միասրտություն եղել է առաքյալների օրոք. առաջին քրիստոնյաները, պահելով Տիրոջ խրատները, պահում էին և փոխադարձ սերը։ Դա է հաստատում Սուրբ Գիրքը. «Եվ հավատացյալների բազմությունը մեկ սիրտ ու մեկ հոգի էր» (Գործք Դ 32)։ Այլ տեղ ասվում է. «Սրանք բոլորը միասիրտ, հարատևորեն աղոթքի մեջ էին կանանց և Հիսուսի մոր՝ Մարիամի ու նրա եղբայրների հետ» (Գործք Ա 14)։ Այդ իսկ պատճառով և իրենց աղոթքն էլ ազդու էր, քանզի նրանք հույս ունեին, թե ինչ էլ խնդրելու լինեն ողորմած Տիրոջից, կստանան։

Իսկ մեզ մոտ տկարացել է և՛ միակամությունը, և՛ նվազել առատաձեռնությունը՝ ողորմելիս։ Այն ժամանակ վաճառում էին տներն ու գյուղերը և երկնքում իրենց համար գանձեր դիզելով՝ ստացված գումարը տալիս էին առաքյալներին՝ աղքատներին բաշխելու համար։ Իսկ մենք նույնիսկ մեկ տասներորդը չենք հատկացնում մեր վաստակածի, և երբ Տերը պատվիրում է վաճառել դրանք, մենք հակառակը՝ ավելի ենք գնում ու բազմապատկում։ Այդպես, մեզ մոտ նվազել է հավատի զորությունը։ Այդպես, տկարացել է հավատացյալների ամրությունը։ Այդ պատճառով էլ Տերը, կանխատեսելով մեր ժամանակները, Իր Ավետարանում ասում. «Իսկ երբ մարդու Որդին գա, արդյոք երկրի վրա հավատ կգտնի՞» (Ղուկ. ԺԸ 8)։ Տեսնում ենք, որ Իր կանխասությունը կատարվում է։ Մենք ոչ մի հավատ էլ չունենք ո՛չ Աստծո երկյուղի, ո՛չ ճշմարտության օրենքի, ո՛չ սիրո և ո՛չ էլ գործի մեջ։ Ոչ ոք վասն ապագայի երկուղով չի խորհում Տիրոջ օրվա և Աստծո բարկության մասին, ոչ ոք չի մտածում անհավատների՝ գալիք պատիժների ու հավատուրացների համար նախատեսված հավիտենական չարչարանքների մասին։ Մեր խիղճը կսարսափեր, եթե հավատար. բայց քանի որ չի հավատում, չի էլ երկյուղում։ Եթե հավատար, ապա կզգուշանար, և զգուշանալով կխուսափեր վտանգից։

Արդ, սթափվե՛նք, սիրեցյա՛լ եղբայրներ, որքան կարող ենք և թոթափելով նախկին ծուլության նիրհը` արթուն լինենք Տիրոջ պատվիրանները պահելու մեջ։ Լինե՛նք այնպիսին, ինչպիսին Տերն Ինքն է մեզ պատվիրել ՝ ասելով. «Թող ձեր գոտիները մեջքներիդ պնդված լինեն, և ճրագներդ՝ վառված։ Եվ դուք նմանվեցե՛ք այն ծառաներին, որոնք սպասում են իրենց տիրոջը, թե ե՛րբ կվերադառնա հարսանիքից, որպեսզի, երբ գա և բախի դուռը, իսկույն բաց անեն։ Երանի՜ այն ծառաներին, որոնց արթուն կգտնի տերը, երբ գա» (Ղուկ. ԺԲ 35-37)։

Այդպես, պարտ է մեզ գոտեպնդվել, որպեսզի արձակման օրը մեզ շփոթահար ու անպատրաստ չգտնի։ Թող բարի գործերով շողշողա և փայլատակի մեր լույսը, որը կառաջնորդեր մեզ այս դարի խավարից դեպի հավիտենական փառքի լույսը։ Մշտական խնամքով ու զգուշավորությամբ սպասե՛նք Տիրոջ հանկարծակի գալստյանը, որպեսզի, երբ Նա բախի, արթուն լինի մեր հավատը՝ արթնության համար Աստծուց պարգև ստանալու հույսով։ Եթե պահպանենք այս թելադրանքները, պահենք այս խրատներն ու պատվիրանները, ապա երբևէ հանկարծակի անակնկալի չենք գա՝ ննջած սատանայական գայթակղությամբ, այլ որպես արթուն ծառաներ` կթագավորենք Քրիստոս Արքայի հետ։ [Ամեն]:

Քահանաների` ժողովրդի վրա տեսուչ լինելու մասին

Հոգևոր խնամատարություն
Հոգևոր խնամատարություն

Սբ. Հովհան Մանդակունի

Ես լեցուն եմ անթիվ հանցանքներով, ունայն եմ առաքինի վարքից և զուրկ բարի [գործերից] ու արդարությունից, մեղքերիս վրա ամեն ժամ մեղքեր եմ ավելացնում, որն էլ չարաչար սպանում է ինձ: Եվ ո՞վ է [այն մարդը], որ բազում հանցանքներով խավարած և անօրեն ու խավար վարք ունենալով` կհանդգնի լուսավորել, և կամ մեղքերից հիվանդացած [լինելով]` կկարողանա առողջացնել ուրիշներին: Մեղքերով ծանրացածների համար մեծ հանդգնություն է ուրիշներին թեթևացնել համարձակվելը, խելքը թռցրածների համար` ուրիշներին ուսուցիչ լինել ախորժելը. ինչպե՞ս կարող է անօրենությամբ հիմարացածը ուրիշների առաջնորդ լինել: Բայց քանի որ աստվածային սերը հնարավոր է դարձնում նաև անհնարինը, փրկության համար համարձակվում և լսողների շահի ու օգուտի համար ջանում է մտնել նեղ ու նուրբ ծերպերի միջով, նայել աստվածային այն խոսքի զորությանը, [որ ասում է]. «Գնա՛, դարձի՛ բեր քո եղբորը, որպեսզի քավվեն քո մեղքերը» [հմմտ. Հակ. Ե 19-20], որովհետև նա, ով ջանում է դարձի բերել մոլորված հոգին, հեռացնում է իր մեղքերի բազմությունը: Եվ Աստծու բերան պիտի կոչվի Նա, ով պատվականը հեռացնում է անարգից: Որովհետև մեծ շահ և օգուտ է, [խիստ] կարևոր է ընկերների փրկության համար ջանք թափելն ու խնդրելը:

Եվ արդ, հոտերի հովիվնե՛ր և Եկեղեցու առաջնորդնե՛ր, տեսնում եք սատանային բարձրացած, իսկ Քրիստոսին անարգված, Եկեղեցու փարախն արհամարհված ու գայլերին հետևող դարձած, և այդ հոտի հովիվներդ լռում եք, չեք գործում ու բոլոր ականջներին անդադար չեք հնչեցնում պատվիրանների հրամանները:
Զորքդ թշնամիների մեջ վտանգվում է, իսկ դու` զորավարդ, պառկած ննջում ես. նավդ տարուբերվում է ալեկոծվող ալիքների մեջ, իսկ դու` նավապետդ, անհոգ նստած ես. գազանները մտել են այգիդ և ապականում են այն, իսկ դու` այգեգործդ, հարաժամ տեսնում ու անտեսում ես այդ. գողերը, ներս մտած, փորում են պատերի չորս կողմը, իսկ դու` պահապանդ, քնած խռմփացնում ես. ժողովուրդդ ծանր վիրավորված է, իսկ դու` բժիշկդ, նրա մեջ չես. ոչխարներդ, գայլերից հոշոտվելով, ցրվում են խորխորատների մեջ և ցած են գլորվում զառիթափերից, գայլերն ու գազաններն անխնա կոտորում, գիշատիչ թռչունները պատառոտում են նրանց, և նրանք ցրված են մնում, իսկ դուք` հովիվներդ, չեք երևում:

Չե՞ք զարհուրում ահեղ Հովվապետից, ով ասում է. «Պիտի դատեմ ոչխար առ ոչխար, խոյ առ խոյ» [Եզեկ. ԼԴ 17], ով մարգարեների միջոցով ամբաստանում է քահանաներին` ասելով. «Քահանաներն անարգեցին իմ օրենքներն ու պղծեցին իմ սրբությունները, որովհետև չտարբերեցին սուրբը պիղծից և չջոկեցին արատավորներին անարատներից» [Եզեկ. ԻԲ 26], այլ. «Կաթն ուտում են, բուրդը հագնում, բայց իմ հոտերին չեն արածեցնում, տկարացածին չեն զորացնում, հիվանդացածին չեն բժշկում» [Եզեկ. ԼԴ 3], «Հովիվ եք ու ձեր անձերն եք պարարտացնում և ո՛չ` ոչխարներին» [տե՛ս Եզեկ. ԼԴ 8], և` «Պիտի շաղ տամ, ասում է, ձեր տոների աղտեղությունը ձեր երեսին» [Մաղ. Բ 3]: «Եվ արդ, կվերցնեմ ձեզ նրանց միջից և անեծքներ կուղարկեմ ձեզ վրա, կանիծեմ ձեր օրհնությունները, կնզովեմ ձեզ այն բանի փոխարեն, որ ձեր սրտում չդրեցիք` երկնչել ինձնից, և իմ երեսից չվախեցաք» [տե՛ս Մաղ. Բ 2]:

Արդ, տե՛ս, որ Աստծու այսպիսի անեծքներն ու սպառնալիքներն են [կախված] ծուլացող քահանաների վրա: Վախեցի՛ր Աստծու սպառնալիքներից և մի՛ ծուլանա տեսուչ լինել հոգևոր հոտիդ, այլ գիշեր ու ցերեկ անդադար չարչարվի՛ր նրա փրկության և քո սրբության համար: Հիշի՛ր` ինչպես էին ջանում Մովսեսը, Ահարոնը, Սամուելը, քանզի նրանք նույնպես նույն հոտի առաջնորդներ էին: Հիշի՛ր Պետրոսի ու Պողոսի ճիգերը. նաև նրանք էին նույն հոտի առաջնորդներ: Հիշի՛ր նրանց հետևող սուրբերի ջանքերը, քանզի նրանք նույնպես նույն հոտի առաջնորդներ էին. նրանք հրով, սրով և զանազան չարչարանքներով չարչարվեցին [իրենց] հոտի վերակացության համար և Աստծո սիրո ու իրենց հոտի ջերմագութ տեսչության համար ծեծվելով, բանտարկվելով և բազում կտտանքների ենթարկվելով` ելան այս աշխարհից: Եվ դուք` բոլոր քահանաներդ ու վարդապետներդ, հարկ է, որ նրանց նմանությամբ նույն գործը կատարեք, մանավանդ նրանք, ովքեր ինքնակամ ստացան վերակացու լինելու [պատիվը]. որ գովելի է, եթե որպես իրենց ապրելու միջոց չիմացավ այն և զորացել են [Սուրբ] Հոգով` շատերի փրկության համար մտնելու մշակության գործի մեջ: Քանզի գովելի է, երբ Աստծու առավել սիրո համար արժանավորներն ու պատվիրանապահներն են հոգեպես տեսչություն ցանկանում: Ինչպես որ [մեր Տերը] Պետրոսին ասաց, թե` «Սիրո՞ւմ ես ինձ ավելի, քան դրանց, արածեցրո՛ւ իմ ոչխարներին» [տե՛ս Հովհ. ԻԱ 15, 17], իսկ Պողոսն ասում է. «Ով եպիսկոպոսության է ձգտում, ձգտում է բարի գործի, այլ ոչ թե չար» [տե՛ս Ա Տիմ. Գ 1], և` «Մերոնք էլ թող սովորեն հետամուտ լինել բարի գործերի, կարևոր պետքերի մեջ, որպեսզի անպտուղ չլինեն» [Տիտ. Գ 14], քանի որ այդ է բարի և մարդկանց պիտանի: Քանզի ճառագայթներով լուսավորող արեգակից առավել մեծ է մեղքերի մոլորությունները հեռացնելը:

Սա՛ է կարևոր Աստծու համար և ավելին է, քան բոլոր առաքինությունները, սրա մասին է ասում, թե` «Երեցները թող արժանի լինեն կրկնակի պատվի, մանավանդ նրանք, ովքեր տքնում են` քարոզելով և ուսուցանելով» [տե՛ս Ա Տիմ. Ե 17]: Արդարև, մեծ է քահանայության գործը և դադար չունի, և օգտակար է ուսուցման գործը. քահանան հոգիների բժիշկ է, Աստծու գործերի գործակից: Աստված մարդուն ստեղծեց չարը կամ բարին [ընտրելու ազատ] կամքով, իսկ քահանան, [դեպի բարին] ուղղելով [մարդու] կամքը` զարդարում է առաքինության գործերով: Աստված ստեղծեց բնությունը, իսկ քահանան, Աստծուն ճանաչեցնելով, լուսավորում է [մարդուն] և հեռացնում սատանայական բոլոր խաբեություններից, հեռացնում, ցրում է մոլորության մեգն ու անգիտության խավարը և ծանոթացնում արարածների Արարչի, ամենայն բարիք Պարգևողի, ծովն ու ցամաքը Լցնողի հետ, լուսավորում է ճշմարիտ հավատով, առաքինի և ուղիղ վարքով և դեպի առաքինություններն ու ուրախությունները առաջնորդում աստվածասերներին: Այդ պատճառով էլ պատվվում են մեծ պատվով և պայծառանում լուսավոր պսակներով:

Եվ արդ, ամեն ոք, ով քահանայության և վերակացության է կոչված, պետք է շատ ջանք թափի ու հարատև աշխատի [իր] հոտի փրկության համար: Քանզի եթե Հակոբը ոչ բանական ոչխարների համար էր ցրտից սառչում, տոթից տապում, իր աչքերից հեռու էր վանում քունը, ապա որքա՜ն առավել քե՛զ է պետք չարչարվել բանական հոտիդ համար և առանց դադարի մշտապես տքնել, դողալ ու հանապազ հոգ տանել, գթած հորից և մատաղածին մորից առավել ջերմագութ գորովով խնամել ու սիրել, նրանց հոգիներին փրկություն խնդրել և հանապազ դաստիարակել Աստծու խոսքի ուսուցմամբ և՛ առանձին, և՛ հրապարակավ: Եվ նա, ով ուսուցանում է խոսքով, հարկ է, որ գործով կատարի, քանզի առանց գործերի ոչ մի խոսք օգտակար չէ, [քանզի] «Հիսուս սկսեց անել և ապա ուսուցանել» [Գործք, Ա 1], և. «Ով ինքը կկատարի ու կուսուցանի ուրիշներին, երկնքի արքայության մեջ նա մեծ պիտի համարվի» [Մատթ. Ե 19]:

Հիշի՛ր, որ ճրագները վառվող ճրագից են լույս առնում, այլ ոչ թե խավարածներից, իսկ ժողովուրդները սրբվում են սուրբերի միջոցով, այլ ո՛չ` մեղքերով աղտեղի դարձածների: Քահանան ժողովրդի մեջ այնպես է, ինչպես աչքը մարմնի վրա. նա պետք է հսկի բոլոր կողմերը, հարդարի և մաքրի մեղքերի բոլոր աղտեղությունները: Աշտանակի վրա դրված ճրագի պես է նա և պետք է փարատի թանձրամած խավարը, լուսավորի ամբողջ տունը: Հսկող է ու պահապան և պետք է հանապազ աղաղակի, որպեսզի [խուսափեն] թշնամուց, որ իր մեղքերի սրով չվիրավորի իրենց, և սպանվածների արյունը նրա ձեռքից չպահանջվի: Սատանայի կողմից վիրավորվածների բժիշկ ես. հանապազ լվա՛, փաթաթի՛ր և հարդարի՛ր: Համեմիչ աղ ես. սրբի՛ր բոլոր նեխած մեղքերից: Փրկության աղբյուր ես. բոլորին լվա՛ և մաքրի՛ր չարիքներից: Հոտերի հովիվ ես. զգուշացի՛ր գայլերից: Ժողովրդի առաջնորդ ես. տե՛ս, թե ինչպես պիտի առաջնորդես. ահա կան հաշվետվություններ, պատիժներ և ճշտիվ քննություն:

Ո՛վ քահանա՛, երկյուղով զգուշացի՛ր. քանզի [Աստված] մարդուն իզուր չի ստեղծել, և ոչ էլ այս աշխարհի կյանքն է մեր կամքով. Քննություն կա այս ու այն կողմ նայող աչքերի համար, քննություն կա անպարկեշտ բաներ լսողների համար, դատարկ խոսքերի համար պատիժներ կան, և անվայել մտքերի համար դատաստան կա: Քանզի եթե եղբորը հիմար կամ մորոս անվանելը դատապարտում է, ապա ի՜նչ կանեն մեծ մեղքերի դեզերը. և եթե միայն նայելը պոռնկություն է, ապա որքա՜ն առավել գործը կայրի. եթե երդվելը սատանայից է, ապա որքա՜ն առավել սուտ երդվողները. եթե ամբոխելն ու աղաղակելը վնասում են, ապա որքա՜ն առավել ոխ պահելն է տանջելու գեհենում. եթե ցանկանալն ապականում է, ապա որքա՜ն առավել [կապականի] ցանկության գործը կատարելը. եթե չարակնելը սպանում է չարաչար մահով, ապա որքա՜ն առավել` նախանձն ու ոխը. եթե ունեցվածքը չբաժանելը դատապարտում է, ապա որքա՜ն առավել ուրիշներին զրկելը. եթե Աստծուն [իր ունեցվածքից] խոտանը մատուցողը նզովքներ է ընդունում, ինչպես Կայենը, ապա որքա՜ն առավել նա, ով մատուցում է զրկելով ձեռք բերածից. եթե եղբոր մասին գաղտնի խոսելը վնասում է, ապա որքա՜ն առավել` նենգությամբ քսություն անելը. եթե իր ընկերոջը բամբասողը կրակի մեջ է առաքվում, ապա որքա՜ն առավել նրանք, ովքեր քահանային ու վարդապետին են բամբասում. եթե ծրարներն ու կախարդությունները կռապաշտության են տանում, ապա որքա՜ն առավել` դիվական գուշակություններն ու հմայությունները. եթե ննջեցյալների համար [անհույս] սգալը հեթանոսություն է, ապա որքան առավել` լացուկոծ անելն ու մազերը փետելը. եթե լկտիացողներն ու ծիծաղողները, որպես որոմ, նետվում են հրի մեջ, ապա որքա՜ն առավել` թատերախաղերի գնացողները. եթե գովելի չէ տան մեջ զարդարվելը, ապա որքա՜ն առավել` ի տես բոլորի պճնվելը. եթե սեղանից զրկելը դատապարտում է, ապա որքա՜ն առավել թաքցնելն ու եղբորից գողանալը. եթե գինի շատ խմելը պատուհասում է, ապա որքա՜ն առավել շվայտությամբ զեխանալն ու որկրամոլությամբ հարբելը, որ պատուհասում են և՛ հին, և՛ նոր պատվիրանները:

Արդ, տե՛ս, որ այդ և դրանց նման արարքները իրենց գործողներին տանջանքների են դատապարտում: Եվ դու, որ Եկեղեցու վերակացու ես, եթե ծուլանաս ու չզգուշանաս այս ամենով ճշտությամբ խրատել և քննել, իմացի՛ր, «որ կորստյան մատնվածի արյունը քեզնից է պահանջվելու» [տե՛ս Եզեկ. Գ 18]: Եվ եթե իր անձի տանջանքներից ոչ ոք չի կարող հանգստանալ, ապա որքա՜ն առավել այդքան հոգիների պարտապանը. ո՞ր խավարի մեջ պիտի գնա, կամ քանի՞ հրահոս գետեր բավական պիտի լինեն նրան, խավարային քանի՞ գուբ: Ուրեմն զգո՛ւյշ եղիր, հանապազ խոսի՛ր, անդադար աղաղակի՛ր, քննի՛ր և լսի՛ր ամեն բան, փութով կանչիր և խրատի՛ր` ոմանց սաստելով, ոմանց աղերսելով, ոմանց փափագելի արքայության փափկությամբ հորդորիր, ոմանց չար ու ահեղ տանջանքների ահով վախեցրու, ոմանց խրատիր Եկեղեցու մեջ, որպեսզի մյուսները սովորեն, ոմանց առանձին հանդիմանիր, որպեսզի բազմությունից ամաչելով` չժխտեն [իրենց մեղքը] և հանդիմանությունը չարհամարհեն: Իսկ եթե արհամարհեն անգամ, դու բարձրաձայն մի՛ հակառակվիր, քանզի Տիրոջ ծառան հակառակվող չպետք է լինի, այլ բոլորի հետ հեզ, որպեսզի թերևս այդ ապաշխարության մղի նրան:

Բայց դու քեզ մեծարվելու արժանի մի՛ համարիր, այլ արհամարհի՛ր այս աշխարհի փառքը, անարգի՛ր կեղծավորների գովասանքը, հիշի՛ր պատուհասը Հերովդեսի, որ գովասանք ընդունեց [տե՛ս Գործք, ԺԲ 21-23]: Ուստիև մի՛ փառավորիր քո անձը, քեզ պատիվ մի՛ փնտրիր, այլ ծառայելով բոլորին` բոլորի սպասավորը եղիր, քեզ ծառա՛ անվանիր: Հիշի՛ր Քրիստոսի ծառայելը՝ ղենջակը կապելը, ջուրը կոնքի մեջ լցնելն ու աշակերտների ոտքերը լվանալը [տե՛ս Հովհ. ԺԳ 4-5]: Ո՛չ թե մարդը՝ մարդու, այլ Աստված մարդու ոտքերը լվաց, որ ճշմարիտ խոստովանություն է, խոնարհություն և սերտ ծառայություն: «Չեկավ ծառայություն ընդունելու, այլ ծառայելու» [Մատթ. Ի 28]: Նա՛ է քո Վարդապետը, այլ ոչ հեծյալներն ու մեծարվողները: Դու նմանվող եղիր Նրան, և քո հոտերը քեզ կնմանվեն. ինչպես Պողոսն է ասում. «Նմանվող եղեք ինձ, ինչպես որ ես` Քրիստոսին» [Ա Կոր. ԺԱ 1]: Ահա դու նույն ինքը` Պողոսն ես, որ քարոզում ես, և նույն ժողովուրդն է, ում ուսուցանում ես: Նա էլ քեզ նման մարդ էր` Կիլիկիայի Տարսոն քաղաքից, և քեզնից ավելի ոչինչ չուներ, այլ միայն հոժարություն և չարչարանք, որոնցով Սուրբ Հոգու շնորհները ստացավ: Քեզ ոչինչ արգելված չէ, այլ միայն հոժարի՛ր ու աշխատի՛ր և կստանաս Սուրբ Հոգու շնորհները:

Արդ, պատրվակ մի՛ բռնիր ու սրան-նրան մի՛մեղադրիր, այլ միայն արթո՛ւն եղիր աղոթելու և նախանձախնդիր` ուսուցանելու մեջ. Պողոսի նման հիվանդացի՛ր հիվանդների հետ, մեղանչողների համար ողբա՛, գայթակղվածների համար տրտմի՛ր, տկարացածներին զորացրո՛ւ, ջա՛նք թափիր, նրանց համար կտրի՛ր ծով ու ցամաք: Մի՛ վհատվիր չարչարանքիդ մեջ, ամոթից մի՛ լքիր, մի՛ ամաչիր խոսել, այլ եթե անգամ հարկ լինի սովամահ լինել ու ծարավ մնալ նրանց փրկության համար, ուրախությամբ ընդունի՛ր այդ: Որովհետև ոչ ոք որկրամոլությամբ մարգարե չեղավ, ո՛չ էլ արբեցությամբ որևէ մեկը առաքյալ եղավ, այլ նեղվելով ու չարչարվելով բոլոր ցանկություններից` հարկ է, որ դու նույնպես նմանվող լինես քաջերին և առաքինիներին, ոչ թե գայլ դարձած հովիվներին, ովքեր միայն անվամբ են հովիվ, ովքեր գազանաբար հարձակվում են իրենց հոտի վրա և ցրում ու կորստյան են մատնում նրան, ո՛չ հոգում են նրանց հոգիների համար և ո՛չ մտահոգվում նրանց մեղքերի համար: Ո՛չ գողերին են փնտրում, ո՛չ պոռնկացողներից հաշիվ են պահանջում, ո՛չ քննում են զրպարտողներին, ո՛չ ուղղում են հարբեցողներին, ո՛չ պատժում են գուշակներին, ո՛չ կախարդներից հաշիվ են պահանջում, ո՛չ դիվական թատերախաղերն են արհամարհում, ո՛չ հեթանոսաբար լաց լինելն են արգելում, ո՛չ նախանձներին են հանդիմանում, ո՛չ ոխ պահողներին են մեղադրում, ո՛չ չար գործերի համար սաստում են, ո՛չ ծուլության համար պատժում, ո՛չ որևէ մեկին խրատում են ողորմություն անել, ո՛չ հորդորում են աղոթել և ո՛չ որևէ մեկին տրտմեցնում են` ուղղության հրավիրելով: Այլ իրենց ողջ նախանձախնդրությունը մարմնավոր բաների մեջ են ցույց տալիս. քահանայությունն ընտրում են այս աշխարհի կյանքը վայելելու, մարմնի հաճույքների, ուտելու, խմելու, հարստություն ժողովելու համար, պատվի ու գահերեցության արժանանալու և սատանայական սնափառության համար: Ուստիև չեն ողորմում որբերին, չեն խնայում այրիներին, այլ պատիժների դիմելով` եկամուտներ են փնտրում և պատուհասներով դրամ են հավաքում Եկեղեցու անունով, բռնությամբ վարվում, իշխանությամբ հրամայում են. քահանայական ոչինչ չի երևում նրանց վրա, և երբեք չեն մտաբերում Պետրոսի այն խոսքերը, թէ` «Արածեցրե՛ք ձեզ հանձնված Աստծու այդ հոտը` վերակացու լինելով ո՛չ թե ձեր կամքին հակառակ, այլ հոժարակամ, ըստ Աստծու, ո՛չ թե շահախնդրությամբ, այլ հոժարությամբ, ո՛չ թե տիրելով նրանց, որ բաժին են ընկած ձեզ, այլ բարի գործերի օրինակ լինելով նրանց» [Ա Պետր. Ե 2-3]: Քանզի եթե ժողովրդից մեկը բյուր անգամ էլ ընկնի, կարո՛ղ է ներման և մեղքերի թողության արժանանալ, իսկ եթե ժողովրդի մեջ մի վարդապետ նույն ախտով վարակվի, պատասխան չի ունենա տալու և ամենավերջին պատիժների տոկոսները կտա, որովհետև մեղավոր առաջնորդների փրկությունը սաստիկ դժվարությամբ է:

Ուստիև դու, հավատարի՛մ հովիվ, լսի՛ր առաքելական հրամանը և մի՛ նմանվիր պիղծերին ու կորստյան մատնվածներին, որոնց կրակը պիտի այրի, որոնք միայն հովվի անունն ունեն և գայլերի հափշտակածն են հափշտակում, որի համար չարաչար հաշիվ պիտի տան, որ պիտի սովորեցնեն ու խրատեն ըստ Աստծու կամքի, բայց ըստ իրենց կամքի ապրելով` ընկան և կերակուր [դարձան] չարաժանիք գազանին, որ ծանր վիրավորում ու չարաչար սպանում է: Հիշի՛ր Հեղիին, որ թեև անարատ վարք ուներ, բայց որովհետև տեսնում ու անտեսում էր Աստծու օրենքները, ծանր պատժով պատժվեց: Իսկ դու միշտ խրատի՛ր, հոտիդ փրկության համար անդադար չարչարվի՛ր, որպեսզի նաև դու, հովիվդ, փրկվես պատուհասների պատժից: Հիշի՛ր, որ հովիվն է հատուցում գազանների բզկտածի և գողերի տարածի համար. նրանից ճշտությամբ պահանջում են սատկած կենդանու նշանն ու մորթին, հաշիվ են պահանջում բզկտված կենդանու անդամների համար, որ եթե մեկը ճշտությամբ չներկայացնի և վկաներով չհաստատի, սաստիկ պատիժների ենթակա կլինի, մեծ ամոթով կզրկվի իր հոտից: Արդ, եթե անբան ոչխարների համար այսպիսի քննություն ու պատիժներ են պահանջվում, ապա որքա՜ն առավել ահեղ հաշիվ պիտի պահանջվի քահանաներից կենդանի հոգիների համար, որոնց համար և Քրիստոս մեռավ: Բանական հոտի տեսչության մեջ եթե [անգամ] փոքր-ինչ ծուլանան, [միևնույն է], խիստ է լինելու հաշվետվությունը, և սաստիկ են լինելու տանջանքները նրանց, ովքեր առաջնորդությունն են ստանձնում և չեն առաջնորդում:

Տե՛ս, թե զորավարը քանի՜ մահերի համար է պատասխանատու թագավորի առջև, եթե [երկրի] փրկության համար առած զորքին իր ծուլության պատճառով սրի մատնի, և կամ պահակը, որ չզգուշացրեց, մի՞թե բոլոր սպանվածների արյունը նրանից չի պահանջվի: Նաև նրանք, ովքեր թագավորներից ավանդ են վերցնում, և դրանից մի փոքր մաս կորչում է, պատժվում են սաստիկ պատիժներով: Տե՛ս նաև արքունական [գանձերին] վնաս հասցնող ծառաների պատիժները, նայի՛ր նաև հոտերի պահապաններին, որ փոսեր են փորում, պարաններ ձգում և լապտերներ դնում, իսկ [նրանց] շները շրջում են հոտի շուրջը, որպեսզի գազանները նրանց չմոտենան, իսկ եթե փոքր-ինչ ծուլանան, իրենց անձերը նինջի տան, գայլերն ու դարանակալած գողերը մտնելով` կհափշտակեն հոտերից [ոչխարներ], կցրեն ու կվիրավորեն: Եվ արդ, տե՛ս որքա՜ն առավել է մարդը ոչխարից. եթե անբան ոչխարների համար նույնքան զգուշություն է անհրաժեշտ, որպեսզի երևացող գայլերը չհափշտակեն, ապա որքա՜ն առավել զգուշություն է պետք մարդկային հոգիները սատանայի աներևույթ նետերից պահպանելու համար, որ բազմությամբ վրա է հասնում, շրջապատում, պաշարում է բոլորին թակարդներով ու ցանցերով. պտտվում է բոլորի շուրջը և մարդկանց խորհուրդների վրա անձրևի պես նետեր է տեղում` ոմանց մեջ` ագահություն, ոմանց մեջ` այլազրկություն, ոմանց` պոռնկությամբ, ոմանց` շնությամբ, ոմանց` գողությամբ, ոմանց` ատելությամբ, ոմանց` սպանությամբ, ոմանց` նախանձով, ոմանց` ոխակալությամբ, ոմանց` բամբասանքով, ոմանց` բարկությամբ, ոմանց` նենգությամբ, ոմանց` կեղծավորությամբ, ոմանց` չարակնությամբ, ոմանց` չարախոսությամբ, ոմանց` դեղատվությամբ, ոմանց` վաճառքի մեջ խաբելով, ոմանց` վաշխառութամբ, ոմանց` չափի ու կշեռքի մեջ խաբելով, ոմանց` մոգությամբ ու կախարդությամբ, ոմանց` թատերասիրությամբ, ոմանց` պճնասիրությամբ, ոմանց` սատանայական սգով ու տրտմությամբ, ոմանց` անհուսությամբ, ոմանց` անհնազանդությամբ, ոմանց` անժուժկալությամբ, ոմանց` անհավատությամբ, ոմանց` սնափառությամբ, ոմանց` ձանձրույթով, ոմանց` մոռացկոտությամբ, ոմանց` ստախոսությամբ, ոմանց` հայհոյությամբ, ոմանց` վրիժառությամբ, ոմանց` երդմնակերությամբ, ոմանց` ստախոսությամբ, ոմանց` որկրամոլությամբ, հարբեցողությամբ, աչքածակությամբ, ամբարտավանությամբ, ինքնահավանությամբ, պղծությամբ և այլ բազում ախտերով, որ հոսեցնում է սատանան բոլորի սրտերի մեջ, ծանր վիրավորում ու չար մահով սպանում նրանց:

Եվ այս ամենը տեսնելով` անտեսում, արհամարհում ու ծուլանո՞ւմ ես, լաց չե՞ս լինում և չե՞ս ողբում այդքան վերքերի բազմությունը: Սարսափի՛ր և սոսկա՛ ահավոր բեմի երկյուղից, թե` ի՞նչ աչքերով ու երեսով պիտի տեսնես փառքի Տիրոջը, քո ծուլության համար որքա՜ն պատիժներ ու պատուհասներ բավական պիտի լինեն: Բայց վախեցի՛ր Հովվապետից, սթափվի՛ր ծուլությունիցդ, ա՛ռ Փենեհեզի նախանձախնդրությունը, խոցի՛ր սատանային ու դևերին, Սուրբ Հոգով վիրավորի՛ր նրանց, հալածի՛ր բանսարկուի բնակիչներին, ցրի՛ր սատանայի զորքերը, խորտակի՛ր չարի աղեղները, և նրանց նետերն իրե՛նց դարձրու, խոսի՛ր [աստվածային] վարդապետության խոսքերը և ողորմության դե՛ղ դարձրու [դրանք] քո հոտին` ծերերին, այրերին, կանանց, ծառաներին ու տերերին, հիվանդներին և վշտացածներին, ամենևին մի՛ հապաղիր ու անզբաղ մի՛ մնա, այլ անդադար վարդապետի՛ր: Պահակ ես, աղաղակի՛ր, տեսուչ ես, խնամի՛ր, Եկեղեցու առաջնորդ ես, հետևիր, հովիվ ես, ուղիղ հավատով արածեցրո՛ւ, բժիշկ ես, բժշկի՛ր մեղքերի վերքերը, նավապետ ես, նավդ զե՛րծ պահիր ալեկոծություններից: Ավանդ ստացար և հաշիվ պիտի տաս, եթե անգամ փոքր-ինչ ծուլանաս:

Վախեցի՛ր Հովվապետից և փնտրի՛ր քո կորած բանական հոտը, բոլորին հավաքի՛ր, պարսպի՛ր վարդապետության խրատով, թշնամիներին հաշտեցրո՛ւ Աստծու հետ, սատանայի հեռացրածներին միավորի՛ր, Եկեղեցուց հեռացածներին մոտեցրո՛ւ, աղոթքի մեջ թուլացածներին հորդորի՛ր, ճշմարտությունից խոտորվածներին փնտրի՛ր, մոլորվածներին դեպի արդարությո՛ւն դարձրու, թշնամու ախտերով հիվանդացածներին բժշկի՛ր, սատանայից վիրավորվածներին առողջացրո՛ւ, անօրինությամբ գլորվածներին կանգնեցրո՛ւ, անգիտությամբ խավարածներին լուսավորի՛ր, Աստծու պատվիրաններից հեռացածներին ընտանի՛ դարձրու, կռապաշտությամբ աղտեղի դարձածներին լուսավորի՛ր, մեղանչածներին ապաշխարությամբ արդարացրո՛ւ, քաղցողներին Քրիստոսի մարմնով կերակրի՛ր, ծարավածներին Քրիստոսի արյունից խմեցրո՛ւ: Առաքինության այսպիսի գործերով բոլորին արժանի՛ դարձրու մտնելու վերին քաղաք, հորդորի՛ր, որ պարկեշտ վարք ունենան, զորացրո՛ւ ուղղափառ հավատի մեջ, պատվիրի՛ր լինել հեզ և խոնարհ, սովորեցրո՛ւ պահել Տիրոջ պատվիրաններն ու օրենքները, ունենալ սուրբ սիրտ և ճշմարտախոս լեզու, ցած նայող աչքեր ու պարկեշտ մարմին, հորդորի՛ր լինել ժուժկալ և համբերող, պահք պահել, աղոթել ու առավել շատ ողորմություն տալ պատվիրիր բոլորին: Եվ այսպես, ամեն բանով կատարյալ, սրբված ու լուսավորված կանգնեցե՛ք Քրիստոսի առջև և ընդունեցե՛ք փառքի անթառամ պսակը: Մեզ նույնպես թող արժանի դարձնի վայելելու այն և փառավորելու Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն այժմ, միշտ և հավիտյանս հավիտենից. ամեն: