«Ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ» (Եղիշէ)

Տաթևյան դպրոցի պայքարը միարարական շարժման դեմ

Եսայի Նչեցի, Սկևռայի վանք 
 Կիլիկիա, 1299
Եսայի Նչեցի, Սկևռայի վանք
Կիլիկիա, 1299

ԺԳ. դարի ավարտին և ԺԴ. դարի արշալույսին Հայաստանի արևելյան հատվածում ծավալվեց կրոնական-քաղաքական բնույթի անհաշտ պայքար, որն ուղղված էր ահագնացող վտանգի՝ միարարական շարժման դեմ: Միարարության նպատակն էր Հայոց եկեղեցու անմիջական ենթարկումը և բռնի միակցումը հռոմեական ամբողջատիրությանը՝ կաթոլիկ դավանաբանության տարածմամբ և հայոց համազգային ուծացմամբ: Դրա արդյունքում Կիլիկյան Հայաստանում և հետագայում նաև ողջ քրիստոնեական Արևելքում պետք է հաստատվեր պապական միահեծան իշխանությունը: Ծավալվող շարժումն առերևույթ վարագուրված էր վարդապետական քողով, ինչը չէր խոչընդոտում հայ ավանդապահ և եկեղեցասեր հոգևորականներին՝ նշմարելու դրա քաղաքական թեքումը:

Հարյուրամյակներ շարունակ հայ ազգը զրկված է եղել ինքնանկախ պետականությունից՝ տևապես գտնվելով օտարի թշնամական լծի տակ: Եվ այս վճռորոշ պայմաններում երկրի կառավարական գրեթե բոլոր հարցերը տնօրինում էր Հայոց եկեղեցին, որն ամուր կռվան էր ամեն մի հայի համար: Բնական է, որ Հայ եկեղեցու, այսպես ասած, «արտոնյալ» վիճակն առաջին հերթին դուր չէր գա Հռոմեակաթոլիկ եկեղեցուն, որը ձգտում էր բացարձակ գերիշխանության ամբողջ քրիստոնեական աշխարհում: Այստեղ չենք անդրադառնա միարարական շարժման պատմությանը, այլ պարզապես կներկայացնենք դրա դեմ տարվող տաթևյան դպրոցի հակամարտությունը: Ցավոք, միարարական շարժման մեջ ներգրավվել են նաև որոշ հայ կղերականներ, որոնք այնքա՜ն դյուրահավատ գտնվեցին պապերի սին խոստումների նկատմամբ:

Ճիշտ հակառակ պատկերն է Սյունյաց աշխարհի գլաձոր-տաթևյան դիրքորոշումն այս հարցում, որի համախոհները դաժան պայքար սկսեցին միարարության դեմ: Վերջինիս ծավալն անհամեմատ աճեց, երբ գնալով ստվարացավ այդ հոսանքի մեջ ներքաշված հայ եկեղեցականների և մշակույթի գործիչների թիվը: Այսու, հայ միարարներից հիշատակելի են Սիմեոն Բասենցին, Սիմեոն Խաչենցին, Հովհաննես Ծործորեցին, Հովհան Քռնեցին և ուրիշներ, որոնց մի մասը, ցավոք, Գլաձորի համալսարանի նախկին շրջանավարտն էր:

Հայ Եկեղեցու ավանդասեր մարտիկները, սակայն, հաջողությամբ կարողանում են դիմակայել միարարական շարժմանը: Հակամիարարական պայքարում իր վսեմությամբ առանձնանում է Եսայի Նչեցու առինքնող կերպարը, որի մահից հետո նրան փոխարինում է Ս. Հովհան Որոտնեցին՝ «միարարների ամենաերդվյալ հակառակորդը»: Հակամիարարական պայքարն արդյունավորելու նպատակով Տաթևի համալսարանի ուսանողները Ս. Գրիգոր Տաթևացու առաջնորդությամբ ուսումնասիրում են վաղագույն շրջանի իմաստասերների, քրիստոնյա մտածողների, եկեղեցական նշանավոր Հայրերի, հայ դպրության երախտավորների և հակառակորդ միարարների երկասիրությունները: Ի դեպ, վերջիններս հասցրել էին սերունդներին կտակել թարգմանական և ինքնուրույն բնույթի մեծածավալ գրականություն:

Նկատի ունենալով, որ Տաթևի դպրոցի րաբունապետները միաժամանակ ստանձնել են Սյունյաց աթոռի ղեկավարությունը, միանգամայն բնական էր, որ հակամիարարական պայքարում Սյունիքի եպիսկոպոսարանը և Տաթևի համալսարանը հանդես գային միասնաբար: Չի բացառվում, որ Տաթևի վարդապետանոցը եղել է այդ պայքարի մտավոր-գաղափարական հնոցը, իսկ եպիսկոպոսարանն օրինականացրել և վավերացրել է այդ շարժման դեմ հանձնառու քայլերը:

Տիրող օրհասական կացությանն ահա թե ինչպիսի բնութագիր է տալիս Կ. Պոլսի երջանկահիշատակ պատրիարք Մաղաքիա արք. Օրմանյանը. «Ազգային եկեղեցւոյն դէմ լարուած նենգութեանց հանդէպ, վերանորոգեալ ուսումն ու ուղղափառ վարդապետներն էին, որ հայադաւան եւ հայածէս Եկեղեցւոյն պաշտպան կը հանդիսանային»:

Միով բանիվ, ԺԴ. դարի կեսերին և ԺԵ. դարասկզբին Տաթևի համալսարանը՝ կրթամշակութային և ուսումնագիտական տիտանական այդ դարբնոցը, ըստ արժանվույն կազմակերպեց և գլխավորեց աննահանջ պայքարն ընդդեմ միարարական շարժման: Այն հայության համար ունեցավ համաժողովրդական նշանակություն, քանզի ջախջախվեցին կրոնական կեղծ դիմակով ծպտված լատինների հետին նկրտումները, որոնք, ի վերջո, նպատակ ունեին հայության մի ստվար զանգվածին ձուլել իրենց հետ, ինչը վերասերման իրական վտանգ էր առաջացնում տարածաշրջանում:

ԹՈՂՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

Խնդրում ենք այստեղ մուտքագրել Ձեր մեկնաբանութիւնը։
Խնդրում ենք այստեղ մուտքագրել Ձեր անունը։

Նոր հոդվածներ

Բանակը հասարակության հայելին է

Հայոց բանակի, նրանում եղած խոտելի երևույթների և համընդհանուր պատասխանատվության մասին

Մեր ազգային դժբախտությունը

«Գիտունին գերի եղի՛ր, անգետին սիրելի մի՛ եղիր»…Ժողովրդական առած 2019 թ. դեկտեմբերի 20-ին ՀՀ...

Եկեղեցու ղողանջները

Զանգի գյուտն արվել է դեռևս 4-րդ դարում Իտալիայի Նոլա քաղաքում: Բուն Հայաստանում առաջին անգամ Սբ. Հովհան Մանդակունի...

Աղօթքի մասին

«Աստուած հեռու է ամբարիշտներից, բայց նա լսում է արդարների աղօթքը»…Առակ. ԺԵ. 29 Աղօթքը...

Կոմիտաս` Էջմիածնի հալածված միաբանը

...Մայր Աթոռ Էջմիածնի միաբանությունում Կոմիտասի շուրջ խեղդիչ մթնոլորտն ավելի ծանրացավ, երբ վախճանվեց Խրիմյան Հայրիկը։

Շատ ընթերցուած

Մեր ազգային դժբախտությունը

«Գիտունին գերի եղի՛ր, անգետին սիրելի մի՛ եղիր»…Ժողովրդական առած

Հին ուխտի տապանակի հիշատակը և Նոր ուխտի սուրբ եկեղեցու տոնը

«Որ ի սկզբանէ իմաստութեամբ հաստատեցեր զեկեղեցի Հօր իմաստութիւն, զոր նախանկար տեսութեամբ նշանակեաց Մովսէս խորանաւն երկնահանգոյն ի...

Փրկչի մարդեղութեան մասին

«Եւ Բանն մարմին եղեւ եւ բնակեաց ի մեզ»…Յովհ. Ա 14

Յարակից նիւթեր